De spellingsoorlog

XXXIX. Het 9e en 10e vers zien op de bekende morasilatie van Pythagoras, van welke Ausonius gewaegde:

Littera Pythagorae, discrimine secta bicorni, Humanae vitae speciem proferre videtur.

Het onderscheid tusschen y en ij, dat de y bestendig als slotletter eene lettergreep aenwendt, behoort tot het stelsel van Huidecoper en zyn uitgever Lelyveld. Bilderdyk nam het ook waer, al bekende hy in een brief aen Siegenbeek, opge-nomen in 's mans briefwisseling, dat hy van dit erfdeel gaerne zou afgekeken hebben. Ik twyfel, of myn kunstvriend Blommaert het heden nog volge. Op de verzen:

Met Romes tabbert zaegt ge uw schouder laet omhangen, En 't voller Dsephourous door Zephyrus vervangen;

passen de woorden van Mar. Vict.: ‘Literae peregrinae sunt I et Y; quae peregrinas propter graeca quaedam assumpta sunt, ut hylas, Zephyrus; quae si non essent houlas et Dsephourus diceremus.’

Ten slotte vergunne men my nog eenige aenmerkingen: Over een twintigtal jaren merkte de regtsgeleerde Kemper aen, dat Europa op 't punt was om een slagtoffer der woorden te worden; in hoe verre die staetkundige profecy vervuld weze na te gaen, behoort tot ons bestek niet; maer wy zullen vragen, of de Nederduitsche Letterkunde het slagtoffer van eenige letteren zal worden? Het beste antwoord op die vraeg ligt in andere vragen opgesloten. De eerste is: Wie zyn die oproeringen, of, wil men, die opstandelingen in 't ryk der Spelling, dat men, met luttel onderscheid der grondwet, in Belgie als in Holland tot eene enkele monarchy wil inrigten? Menschen, wien het te doen is, om eene zoogezeide duidelykheid in te voeren, welke, volgens den aerd der zaek, geheel en al stoffelyk is en blyft - menschen, wier afgod het oude syllogistische Distinguo is. Van daer dat zy, met hand en tand, aen de accenten en hunnen den hechten, beide schoone uitvindingen tydens Maria-Theresia, zaliger gedachtenis, in de wereld geschopt, en die wat meer eerbiedwaerdig zouden toeschynen, waren er destyds Vlaemsche schryvers opgestaen, die zich, even als die Vorstin, onsterfelyk hadden gemaekt. De tweede vraeg is: Wie stelt de Spelling by eene natie vast? Gedeeltelyk de geleerden, en grootendeels de schryvers. Zy toch, die dezen naem waerdig zyn; zy, die een hoogklinkenden mond bezitten, aenschouwen de tael als het levendige water, waerin zy hunne ziel uitstorten: zy geven ze zuiver weêr, met Maerlant, kneden ze met Hooft, verryken ze met Vondel, en scheppen ze om met Bilderdijk. Ja, de tael, die ingeschapen tolk der gedachten, die onstoffelyke verstoffelyking des gevoels, ontgloeit de Bilderdyken en de Vander Palmen; en, uit hunne borst gevloeid, met de klanken hunner lier of den stroom huns adems bezield, neemt zy den vorm aen, dien zy, scheppers, er aen schenken, gelyk eenig vocht den vorm aenneemt der vaze, waerin het gegoten wordt. De schryvers stellen dus vooral de tael en de Spelling vast, die er het conventionneel omkleedsel van is. Ga eens den ingewyde eener transpositieve tael, als de onze, zeggen dat hy de volgende regels naer den grammaticaster Desroches, die uitvond en toch stierf, te veranderen hebbe:

Den dwingland, die den stervling haet Uit vryheids schoot geboren - Den dwingland, die het menschdom nederslaet, Haet ook de dichter, tot een wraekstem uitverkoren.

In deze mooije rymkens:

Den dichter, tot een wraekstem uitverkoren, Haet iederen tyran, die d'eedlen stervling haet Uit vryheids schoot geboren - Haet iederen tyran, die 't menschdom nederslaet.

En zie wat antwoord er uit den verontwaerdigden blik van den Nederduitschen Tyrteus u zal tegengloeijen! Zie daer punten van dood of leven, punten waerover geen verdrag mogelyk is, tusschen het licht en de duisternis; en over dit artikel, even als over de accenten, hebben de schryvers beslist. De voorstaenders dier spietsen en zwarte kaproenen, met de vaen der Duidelykheid in de hand, bekennen zelven, dat hunne wapens ten dienste van zwakken en invalieden, d.i. van kinderen en vreemden zyn: dezelve staen dus alleen ten gebruik der onkunde. Zy moge er vry gebruik van maken: voor ons, wy hebben geen lust in dien draf. 't Is waer, dat deze vrienden der duidelykheid tot nog toe onder de hunnen vele courantiers, en zelfs somtyds eenigen vastenmandement-maker tellen: dan men weet het, de meesten dezer bladeren zyn als sommige insekten, die maer eenen dag leven, en de styl der vastenbullen valt hoe zwellend van aenhalingen, veeltyds zeer mager. Als men de bron van die Spellingtwistjes nagaet, is het niet moeijelyk die naer waerde te schatten. Welke zyn degenen die aen 't Desrochismus hechten? Zyn het mannen, die zich door hunne ziel- en levenvolle gedachten, door hunnen bekoorlyken styl, met een woord door hunne taelkundige scheppingskracht een naem verworven hebben? Of zyn het mannen, die de tael veelal tot het bloote doelwit hunner bespiegelingen genomen hebben; haer, als een Catechismus of de Prosodia des heeren V.. L.., naer het begrip des leerlings willen inkleeden, die haer wel duidelykheid, ten minste op het papier kan byzetten, maer ze nog met geene aenvalligheid weet op te schikken, met geen sieraed te omhangen, vooral met geene stoutheid zenuwen en spieren by te zetten? Weg met alle die regelen, door die angstvalligen gesmeed, by wien Tael- en Spraekkunst uit het brein opkomt, en niet uit de geheele ziel opwelt. Tael en Spelling zyn aenverwanten: de taelkundigen alleen stellen op den duer de Spelling eener tael vast. Het doet er in den grond der zeek weinig toe, wat letteren men gebruike, om de klanken der woorden aen 't oog voor te stellen; ten minste hangt dit, in verscheidene punten, van de overeenkomst der schryvers af. Men passe dit toe op de schryfwyzen van regt of recht, vleijen, vleyen en vleien, even als op degene van draeyen (Desroches), draeien of draeiën (Bild.), drayen (Commissie); draeijen (Siegenbeek en Taelcongres): schryfwyzen, welke misschien alle te verdedigen zyn. Men passe dit mede toe op de in later tyden tusschengeschoven j en g, b.v. in broeien, broeiing tot broeijen, broeijing; lichaem tot ligchaem gemaekt. Het voornaemste in de Spelling, en daerop wil ik nadrukken, is, dat men geene taelverwoesting aenregte door verkeerde declinatien in te voeren, die styfheid en, ja, onduidelykheid te wege brengen, dan juist als men voor duidelykheid schynt te schermen. Hy, die de tael kent, en zulk eenen lezer heeft de schryver in 't oog, kent het geslacht der naemwoorden, en niet den gebruikten naemval, alleen door de plaets die de zelve bekleedt, zoo de tael transpositief is. Ik aerzel ook niet de nuttelooze verlenging der geklemtoonde vokael, welke men byna nevens de voorgaende taelverderving mag stellen, te verwerpen: hier geldt de regel, mede op de accenten toepasselyk: Overtolligheid in Letteren en Letterkunde is gebrek. Quod abundat, vitiat. ‘In alle talen streeft men naer regelmatigheid van Spelling. In weinige, misschien in geene, heeft men het nog zoo verre weten te brengen, van het op alle punten daeromtrent eens te zyn. Het Nederduitsch is wel het ergste, althans sinds een paer eeuwen, mishandeld geweest. Honderde stelsels zyn elkander komen aenvallen, om elk op zyne beurt onder en boven te liggen. Het is een geworstel, dat nog geene verademing gekend heeft, en welligt kennen zal.’ (Kunst- en Letterblad.) Ondertusschen ware al dit geknoei gemakkelyk te voorkomen geweest door den eenvoudigen regel: Schryf gelyk de ouden, met achterlating der onnutte letteren, de verwerping der uitheemsche, het onderscheid tusschen s en z, d en t, en tusschen de al of niet verdobbelde e en o, in de vlaemsche uitspraek waergenomen. Waerom is die regel zoo lang over 't hoofd gezien? Omdat hy eenvoudig was. Siegenbeek is hem eenigzins naby gekomen, en zou zich nog verdienstelyker gemaekt hebben, zonder de letterinschuiving der g en j. Dan genoeg. Wy staken hier eenen arbeid, welks beoordeeling wy aen de bevoegde onpartydigheid overlaten. Wy hebben allen eerbied voor het publiek, maer wy weten, dat een knap Franschman gevraegd heeft: Hoe veel dwaeskoppen zyn er noodig om een publiek uit te maken? en zullen ons dus aen sommigen, die luid schreeuwen, maer weinig zeggen, ook weinig stooren. De anti-Vondeliaensche W. Geysbeek noemt Bilderdijks Spraekleer ‘een Basiliskus uit een vuil ei gebroed,’ en voegt er by: ‘Ware de cynische, izengrimmige Bilderdijk, die bestendige tegenvoeter der openbare meening in wat het ook zy, een tydgenoot geweest van Erasmus, deze Rotterdamsche Lucianus had hem gewis eene eervolle plaets aengewezen onder het gevolg van MoriaIn zyne Aenteekening over de blz. 60 zyner Vertaling van den Lof der Zotheid..’ De anti-Helmersche Wizelius daerentegen, van dezelfde Spraekleer gewagende, zegt dat de Nederlander Bilderdijk, inzonderlyk voor dien arbeid nooit dankbaerheid genoeg bewyzen kanVoorbereidend vertoog van 't werk: de Tooneelspelkunst. Amst. 1824..’ Zoo waer is de oude spreuk: Boeken hebben hun noodlot.