De spellingsoorlog

Tweede Zang. Blz. 17, v. 14.

Vergeet men dan, dat één verwaten lettergreep, Die in een heilig woord zich schaemtloos wilde dringen, Het siddrend Christendom met rampen dorst bespringen?

Men herinnert zich de verzen van Boileau in zyn twaelfde hekeldicht (sur l'Equivoque), daer hy van de Kerk spreekt:

Elle-même deux fois, presque toute arienne, Sentit chez soi trembler la vérité chrétienne,

Lorsqu' attaquant le Verbe et sa divinité, D'une syllabe impie un saint mot augmenté Remplit tous les esprits d'aigreurs si meurtrières, Et fit de sang chrétien couler tant de rivières. Le fidèle, au milieu de ces troubles confus, Quelque temps égaré, ne se reconnut plus; Et dans plus d'un aveugle et ténébreux concile Le mensonge parut vainqueur de l'Évangile.

De Catholyken namelyk wilden, dat het woord omousios, om 't grieksch te gebruiken, d.i. consubstantieel (met den Vader); en de Arianen beweerden, dat het slechts omOlousios, d.i. van gelyke substantie was. Deze, in schyn zoo geringe, verscheidenheid van uitdrukkingen, is aen de juistheid der orthodoxe spraek niet onverschillig, vermits zy in de oogen der theologanten de Godlykheid van het Woord vernietigt. Er volgt uit, dat eene diphtongue bloedige Godsdienstoorlogen ontstak; beweenelyke waerheid, welke de Dichter eerst zeer gelukkig in de volgende, weggelaten verzen had uitgedrukt.

Elle même deux fois, presque toute arienne, Sentit chez soi trembler la vérite chrétieune, Lorsque chez ses sujets l'un contre l'autre armés, Et sur un Dieu fait homme au combat animés, Tu fis dans une guerre et si triste et si longue Périr tant de chrétiens, martyrs d'une diphtongue.

Boileau op het einde der hoven aengehaelde verzen ziet op het Concilie van Bythinie, onder anderen, in 't welk Eusebius van Nicodemie door de redeneringen van Arius misleid, hem van de excommunicatie deed vryspreken door het concilie van Alexandrie uitgesproken. Dit doet ook onvrywillig denken, aen de groote twisten, die er in de XIVe eeuw tusschen de doctorale zwarte mutsen ontstonden, om te weten wanneer men magister noster of noster magister had te zeggen.

Blz. 18, v. 3.

.... Wil men dan ons land, bevryd van boeijen, Gelyk de tael op nieuw met Holland zaem doen vloeijen?

‘Men heeft gevraegd in de Taelcommissie, zegt Bormans in zyn Verslag, blz. 9, of bij 't voorloopig regelen harer werkzaemheden, het Hollandsch dialekt zoo uitgesloten blijven, en de voortestellen Spelling noodzakelijk eene andere dan de Hollandsche zijn moest? En het eenstemmige antwoord was: Neen! omdat het Hollandsch een dialekt van 't Neêrduitsch is, wel wat meer beschaefd dan 't onze, maer geenszins eene verschillige tael uitmakende; omdat de politieke scheiding hier niets meer op de tael vermag dan in Duitschland, waer de Oostenrijker, de Pruisman, de Saks, de Wurtemberger, de Beier, de Zwitser, enz., schoon staetkundiglijk en, voor een gedeelte, ook goddienstiglijk gescheiden, schoon ieder hunne eigene landspraek hebbende, allen nogtans in 't algemeen dezelfde tael schrijven, welke des te zuiverder geacht wordt te zijn, als zij minder het landeigene verraedt; om dat eindelijk door alle eeuwen heen, de tael beider landen voor eene en dezelfde gehouden is geworden, en niets beletten moest, dat wij nu, bijaldien het noodig en doenelijk scheen, van onze taelbroeders terug namen, hetgene zij in vroegeren tijd van ons mogten ontleend hebben.’ De spel- en staetkundige Behaegel beschuldigde stoutweg de leden der Taelcommissie meer dan eens van hollandschgezindheid. Hy dorst in zyne Verhandeling, blz. 40 schryven: ‘Hadde den koning Willems (?) eene commissie kunnen benoemen, om de tael onzer voorvaederen door het hedendaegsch hollandsch te doen vervangen: wy twyfelen grootelyks of hy een meerder getal leéden onder de hollandschgezinde, en meer leéden uyt zyne geliefkoosde stad van Gent zoude hebben durven kiezen; dan er tegenwoordig gekoózen zyn, enz.’ Hy schetst in 't eerste, en tevens voorlaetste nommer van den waeren Belg degenen die zich vermeten de enkele vokael te schryven af, als ‘geene ware Belgen, vol verslaefdheyd (servilen), zonder zeden en godsdienst!’

Blz. 18, v. 10.

O Helden, van myn land, op Brussels eerebed Gesneuveld, enz.

In deze woorden heeft de heer Behaegel Demosthenes blykbaer op het spoor willen volgen, by het aenwenden eener beroemde Prosopopeia.

Blz. 19, v. 6.

Besteedde men, als slaef, de bloem van zyne jeugd Om wat men onderwees sinds onoptelbre jaren Te ontleeren?

Men leest in Bormans Verslag, blz. 54: ‘Van den oogenblik, dat onze uiklank door 't schrift begon verbeeld te worden, treft men overal ui aen. Dit weten allen die slechts eenige oude boeken ingekeken hebben; doch dezen maken ongelukkiglijk het kleinste getal uit; de overigen weten dikwijls nog niet eens wat men door ouden te verstaen hebbe. Kon ik ze met den kop grijpen en, na hun eenige perkemente MS. of incunabels voorgelegd te hebben, hun uit ieder een of twee bladzijden helpen spellen, en het aenmerkelijkste met den vinger aenstippen; kon ik daerbij nog een kort overzigt van onze letterkundige geschiedenis voegen, en dan eindelijk nog een paer uertjes besteden met de gevolgtrekkingen van 't geen zij zouden gezien en gehoord hebben, na te gaen en op onze spelling toe te passen, dan zou er hoop zijn van hen te overreden; anders zie ik zelfs geene kans om door hen verstaen te worden. Dit is nogtans regt jammer, niet alleenelyk om dat zij, gelyk ik zie, ver het grootste getal uitmaken, maer ook het hardste schreeuwen, en, door hunne protestatien tegen al wat met hun patois niet strookt, wonder veel rumoers maken. Dit treft voornamelijk zekere oude bollen (niet enkel schoolmeesters), die, als zoodanig, zich zelven geerne in de plaets van 't gene wij de Ouden noemen, stellen zouden, en niet gelooven willen dat er iets voor of naest hen bestaen hebbe, waer zij tot hier toe vreemd aen zouden geweest zijn; en, gelijk ik weet niet wat Latijnsche dichter zegt,

............Turpe putant quae Imberbes didicere, senes perdenda fateriHor. Ep. L. I, ii, 84. - Boileau, die den Venuzynschen zanger ook in onrym nabootste, zegt in zyn discours sur la Satire: Il leur fache de se voir condamnés à oublier dans leur viellesse ces mêmes vers qu'ils ont autrefois appris par coeur comme des chefs-d'oeuvre de l'art. Je les plains sans doute; mais quel remède? Faudra-t-il pour s'accommoder à leur goût particulier, renoncer au sens commun? Zy wanen 't diepe schand, van thans, met gryze hairen, 't Geleerde in hunne jeugd voor prulkraem te verklaren.

Blz. 19, v. 9.

't A B C ligt met een kruisken voor.

Voor alle onze Abeboekjes, in oud geprent, stond er een kruisken, zoo men weet: de eerste woorden die men dan ook 't spellende kind leerde papegaeijen waren: kruisken A B C, en dit kruisken had iets der prentmethode van Prinsen; wat men mogelyk minder weet, is, dat de fransche Vryheidsminnenden, toen zy op 't laetst der verledene eeuw ons gezegend landeken inpalmden, alle dergelyke boekjes, die nog op de markt verkocht werden, wegens dit kruisken confisqueerden; want die kruisigers van 't menschdom waren bang als de duivel voor 't kruis, en spaerden, even min als hy, de tempelklokken, zy mogten al of niet gewyd zyn.

Blz. 20, v. 2, v.o.

'k Wil als een Atlas voor Desroches spelling staen. Nog knaepje trof ik ze in den Cathechismus aen, enz.

Deze woorden zyn byna letterlyk, min het rym, herhaeld geweest in het Taelcongres door een Westvlaemschen mythologischen protestant, die een ruimen tyd te voren een brief aen de dagbladeren had gezonden, waerin hy zeide, dat wy, Belgen, noch mossel noch visch waren. (Zie het IIe Sneldichtje van 't Spellingschroot.)

Blz. 21, v. 11.

De drie Santinnen zelv', die grootsche wedergalm Der eeuwen, heffen haer den zegeryken palm.

Het aloude Rhetoryk der drie Santinnen (Barbara, Dorothea, Catharina) binnen Brugge.

Blz. 21, v. 19.

Ik haet die nieuwigheên, die Spellingskramery, Zoo zeer als 't lekenbroed.

Men spreke dit laetste woord liefst, als de redenaer V.. L.., uit, en zegge: leikenbroed, uit vreeze van verwarring met de leken, d.i. ongeestelyken. Wy twyfelen niet, of deze aenteekening zal den distinguisten byzonder welkom zyn.

Blz. 22, v. 2.

Hy is onsterflyk: 'k zal hem in myn Dichtkunst stellen.

Deze redenaer schynt de Sosie te zyn van een ander heer, over welken wy reeds, nu elf jaren geleden, het volgende schrevenVlaemsche Zangberg, bl. 83.. ‘De zeker niet onverdienstelijke heer Van Loo, van Brugge, heeft eene Nederlandsche Dichtkunst, in 1828, by Prospectus voorgesteld, een dichtwerk, dat uit meer dan 2,600 verzen bestaen moet. Dit Prospectus deelt de volgende verzen mede tot eene proeve:

Is 't niet de blonde Auroor, TithonUs jonge bruid, Met rozenvingren, die ons d'oosterkim ontsluit? En als de gouden zon de dagster gaat verbannen, Gaan d'uren niet met vlijt de vlugge paarden spannen Voor haren wagen, wijl de groote Phoebus zelf De vuurge kleppers dryft door 't hoog azuur gewelf, Door niemand buiten hem te mennen of te dwingen, Als ik den nachtegaal hoor zoo verrukkend zingen, 't Is Philomelas stem, die haren hoon en smaad In treurgezangen nog de wareld weten laat. En hoor ik breed en wyd des oorlogs donder kletteren, 't Is Mars met zyn gevolg, die 't aardryk dreigt te pletteren.’

Sedert 1828 is die Dichtkunst ongedrukt gebleven, en haer ryk schynt het gemis van het Brugsche Wetboek niet gevoeld te hebben: de wetgever komt eene nieuwe pooging te doen, om 't boek uit te gevenSedert dat wy dit schreven is de Vlaemsche Dichtkunst in vier zangen, te Brugge verschenen..

Wy laten gaerne 's mans yver regt weêrvaren, en pryzen zyn moed: hy ten minste heeft niet geaerzeld aen de oproeping ter zamenkomst van den 23 october 1841 te beantwoorden, terwyl de heer Behaegel zyn stelsel, by verstek, heeft laten veroordeelen.

Blz. 22, v. 11.

Die brave drukker......... Heeft nog zyn magazyn vol met Desroches schriften.

Men zie in 't Belgisch Muzeum (III. 412) een woord over de protestatien tegen de beslissing der Taelcommissie en nog iets ter verdediging der zelve, in welk aenhangsel men de Antwerpsche Spellingsprotestatie kan lezen. Zy is door een vyfentwintigtal protestanten geteekend, aen wier hoofd de, als schryver onbekende, heer M.J. Eliaerts, pastor der Augustynen, staet; een lid der Maetschappy tot bevordering der Nederduitsche Tael- en Letterkunde, welke in 1836 is ingesteld geweest, en hare eerste algemeene vergadering den 23 october 1841, te Gent heeft gehouden: verders protesteerden, met verscheidene leden van het genoótschap van het Schoólwezen, de heer Somers, schryver van verschillige taelkundige werken (in 't fransch), de heer T.J. Janssens, boekdrukker en uytgever van den dict. van Des Roches en andere schoólwerken.

Blz. 23, v. 8.

De Snoecksche (Almanak) is toch volmackt....

De Almanak van den Gentschen drukker Snoeck is misschien het eenige Vlaemsche werkje, dat met het Palmhof, by duizenden verkocht worde aen de buitenlieden die er in leeren lezen.

Ib. v. 6, v.o.

Deze allen moeten voor Westvlaendrens Standaerd wyken.

Dit Brugsch dagblad heeft zich de zaek, of cotery, volgens den heer Behaegel, der Spellingsprotestanten aengetrokken. Men weet in wat styl de meeste onzer kouranten, vooral in de groote steden, geschreven worden; de Spelling, die zy gebruiken, is dien styl waerdig. Beter ziet het er uit met de Kempische Bie, de Gazette van 't Land van Waes, die voor opsteller den heer Landrien heeft, en de Gazette van Audenaerde, opgesteld door den heer K. Ronsse, welke zich alle drie aen de spelling van het Taelcongres aengesloten hebben.

Blz. 25, v. 4.

(Hy) leent aen 't belgisch Vlaemsch een ongezienen luister.

De verschyning van 't Flamand moderne Belge wordt door de schryvers der Petites Affiches van Brussel, die hunne factums in vier boekdeeltjes vereenigd hebben, gebragt op 1766.

Ib. v. 3, v.o.

Zelv' vrouwen baren 't rym: deez biedt u Madelieven; Een andre, Moedertroost.

De nederige en geurige Madelieven zyn overbekend. Moedertroost, door vrouwe Courtmans, is een der roerendste uitboezemingen, welke nog uit de pen eener vlaemsche vrouw gevloeid zy, en die vry is van gemaekte (Feitsiaensche) aendoenlykheid, welke de heer Snellaert (Kunst- en Letterblad, III, 21) dit stukje te laste legt. Het komt voor in 't Nederduitsche letterkundig Jaerboekje, 1842. Wy merken hier in 't voorbygaen op, dat men in hetzelve, bl. 46, 2e regel, kroost voor zoon te lezen heeft.

Blz. 25, laetste v.

Nieuwhollandsch op myn woord.

Men beroept de mannen, die zoo veel tegen dat zoo gezegd Nieuwhollandsch der vlaemsche Letterkundigen op hebben, om een woord, geen straetwoord zynde, te toonen, dat niet zoo wel in de goede vlaemsche woordenboeken, als in de hollandsche, voorkome, en in allen geval niet zoo wel door Zuid- als Noord-Nederland kan verstaen worden. De Petites Affiches hebben een lystje opgegeven van lage straetwoorden, in sommige streken van Holland misschien bekend, en by ons ongebruikt, om het pleit te beslissen van 't gedroomd onderscheid tusschen de tael van de letterkundige Zuid- en Noord-Nederlanders (Zie Lettres pour servir de matériaux à l'hist. des deux introductions du systême linguistique Neêrlandais en Belgique. Brux., Rampelberg 1840, p. 8.), waeronder het woord Mameluk, renégat: de Petites Affiches maken grooten ophef van de heeren Visschers en Renier, die destyds Desrochisten waren, qui depuis... mais alors, en die thans, volgens de Petites Affiches, in Holland voor Mammelukken der Spelling moeten doorgaen. Zie Belg. Museum, IV. 100.

Blz. 26, v. 7.

't Jaerboekje laet ik daer, enz.

Dit boekje heeft slechts by zyne eerste jaergangen een almanak gevoegd.

Ib. v. 11.

.... Hy, wien 't lust, doorblaêr Theophilus, enz.

De Theophilus en Reize van St. Brandaen, oudvlaemsche gedichten, zyn door den heer Blommaert uitgegeven geweest.

Ib. v. 6, v.o.

(Ik lees) den Reinaert, weêr in schoolvoogdy hersteld, Maer door besnoeijend stael...

De heer Willems, omwerker, uitgever en castreerder van den Reinaert, heeft zyn laetste Vosken tot onderwys der jeugd in de wereld gezonden, zoodat, volgens de approbatie van 1661 en 1840, ‘dezen boek aldus verbeterd, goed ende bequaem gevonden is, zoo voór de schoólen als andere persoonen, ende dient niet alleen tot recreatie, maer ook tot moralisatie.’