De spellingsoorlog

Derde Zang. Blz. 36, v. 1.

........ (Hy) spreekt gelyk een Snoek.

Pisce mutior, stommer dan een visch, zeiden de latynen, waerop Horatius in een beroemden Lierzang zinspeelt (Od. IV, iii, 19); doch de Nederlanders weten wel wat onwaterachtigen Snoek ik hier bedoel.

Ib. v. 11.

Hem is de zorg vertrouwd eerst groen en ryp te keuren Gezonden tot den Staet.

Hem: Prof.r Bormans namelyk, belast met het Verslag, by de commissie, over het ingezondene aen den Staet op het volgende koninglyk besluit: ‘Men vraegt eene beoordeelende verhandeling over de geschilpunten ten aenzien der Spelling en woordverbuiging der Nederduitsche Tael, met aenwyzing der middelen het best geschikt om tot eenparigheid te leiden, volgens de oorspronkelyke gronden der tael, het algemeen spraekgebruik, en het gezag der oudere en nieuwere schryvers, in dier voege dat de daer by verkiezelykst gevonden schryfwyze aennemelyk zy in alle de provincien des Ryks, waer die tael ge-sproken wordt.’ Die ongelukkige parenthesis: met aenwyzing, enz., is hier een wiel in een wiel, en komt daer gansch niet op zyne plaets. Prof.r Borremans merkte reeds aen, (Verslag, bl. 7) dat zy beter op 't eind der vraeg zoude gestaen hebben. De knapsten slaen den bal wel eens mis.

....... 't Godendom in al zijn hemelklaerheid Bedriegt zich nog wel eens, laat staan de zwakke mensch,

Zong Willems, naer Meyerus (de torenbrand van Mechelen).

Blz. 38, v. 13.

Een bleêtend schaepje siert de Brugsche vaen.

Men leest in l'Alphabet raisonné, par Moussaud, Paris 1803, I. 132: ‘Volgens Pierius Valerianus, verbeeldden de Egyptenaren, in den eersten oorsprong de articulatie B door het beeld van een schaep.... Men kan niet ontkennen dat het gebleet van dit dier vele overeenkomst heeft met den klank der letter, die er by ons den naem van begint (Brébis).’

Bl. 39, v. 6.

De groote Boschbandiet stond aengemeld.

Belgie zwyge voor het aenschyn des Meesters! hy spreekt in den § 413 zyner Verhandeling, in druk de Commissie toegezonden, aldus: ‘Toen over eenigen tyd, eenen voorstaender der (sic) Hol-landsche dialekt aen eenen Vlaeming zeyde: Het doet my niet, dat dit of dat zelfstandig naemwoord tot het mannelyk of tot het vrouwelyk geslagt behoort; maer er is my veel aengelegen te kunnen weten of dit of geen woord in den nominatif of in den accusatif staet: dan antwoordde dien Vlaming: Het doet my meer het geslagt te kunnen onderscheiden dan den naemval. Hadde zulks in Holland plaets gehad, ik zou my zoo leelyk niet bedrogen hebben; toen ik, aldaer op eenen plakbrief de groote Bandiet leezende, dacht, dat er dien avond iets wonderlyks ging verrigt worden. De groote Bandiet, zeyde ik by my zelven, is wel zeker iets buytengewoons; en ik was derhalve zeer verlangende om het stuk te zien: maer hoe stonde ik versteld, wanneer ik zag, dat die groote Bandiet eenen man was, in plaets van eene vrouw, gelyk ik my voorgesteld had.’ Bormans, die voor den Meester de oogen niet nederslaet, haelt die woorden aen, en voegt er oneerbiedig genoeg by (Verslag, blz. 567): ‘En wat antwoordde de goede Hollander daerop? Behaegel zegt het niet’.... De Professor heeft zelfs de stoutheid van de bovengemelde woorden: ‘Ik zoudé my zoo leelyk niet bedrogen hebben’ aldus te commentarieren: ‘Leelyk voorwaer! want die dommekop had toch wel moeten weten, dat hy in Holland was! of kende hy misschien niet beter het Hollandsch gebruik, dan onze grappige Behaegel dat der ouden?’

Blz. 39, v. 8, v.o.

Zoo 't nuttig onderscheid, door u verworpen, vrinden, Niet in de tael bestond, men diende 't uit te vinden.

Dit schynt eene parodie van Voltaires bekende regel:

Si Dieu n'existait pas il faudrait l'inventer.

Een regel, die door Laurentie in zyne Introduction à la Philosophie voor valsch, betrekkelyk de uitdrukking, wordt uitgekreten. Het voorbeeld, op blz. 39 staende: ‘Den Heer... verbergt de hemel u (Lucifer, IIe bed.)’ werd reeds door professor D'hulster in zyne Verslag over de verhandeling van den heer Behaegel (Gend, 1838, bl. 32) aengehaeld, als pleitende voor den De in nom. masc., uit hoofde van omzetting en nadruk. Als een voorbeeld, waerin by de duidelykheid bevordert, gaf de heer D'hulster de oude rymkens van 1539 op:

Hoe groot, hoe sterk dier is de elephant, Nochtans verwintet de mensche ten fyne.

‘Indien onze vaderen, voegt er de geleerde professor by, geen onderscheid tusschen den beheerschenden en den beheerschten naemval hadden gemaekt, en daer, gelijk men ons wil voorschrijven, den mensch hadden gesteld, wat belagchelijke voorstel: nochtans verwint (de elephant) den mensch. - Veronderstelt dat een schrijver, de verschillige bestemming van het Dier en van den Mensch willende aenduiden, om in deze onderscheiding den nadruk op Dier en Mensch te doen vallen zich aldus uite:

Al worden zij gelijk, na hun ontslapen, Afzigtelijk, en roerloos, en verwormd: Het dier is slechts voor korten stond gevormd; Den mensch heeft God voor de eeuwigheid geschapen.

Hier zou, volgens de taelregels van B., de omzetting in het laetste vers eenen goddeloozen zin aenbieden: namelijk, dat het de mensch is die God geschapen heeft.’

Blz. 40, v. 6, v.o.

Leer duidlyk schryven, en wy sullen u begrypen.

‘Ieder wil iets nieuws uitvinden om de duydelykheyd te bevoorderen... En wat is duidelykheid bij hen? Stoffelijke onderscheidingsmiddelen, niet anders. Aen de duidelijkheid der gedachten, der redenering, der voordragt is hun weinig gelegen. De gansche tael is voor hen in de Spraekkunst... De twisten die bij ons, ik wil zeggen, in Vlaenderen en Brabant, sedert een zestigtal jaren over beuzelachtigheden ontstaen zijn, hebben de ware taelstudie van den regten weg afgeleid, en met haer alle kennis, die er mede verbonden was, doen verloren gaen, enz.’ (Bormans, Verslag, blz. 41.)

Blz. 44, v. 2, v.o.

Een abt, nog kloek van vuist, neemt een van Heelu vast, Terwyl een Priester naer den Midlaer dreigend tast.

Het schynt eene noodwendigheid, dat er by een gevecht in den geest van hetgene voorkomende in den Lutrin, kanoniken tegenwoordig zyn. De eerw. heeren De Smedt, kanonik te Gent, en J. David, priester en uitgever van den Middelaer te Leuven, waren beide van de Spellingscommissie. Men kent de Slag van Woeringen, door Van Heelu, even als de Brabantsche Yeesten, door J. De Clerck, onlangs, op last van het Staetsbestuer, door de koninglyke Commissie van Geschiedenis in 't licht gezonden, en waervan de uitgave door den heer Willems is bezorgd geweest. Buiten de heeren Bormans, d'Hulster, J. De Smet, David en Willems, bestond de Commissie, uit de heeren Ledeganck, die onlangs eene vertaling van het fransch Burger-Wetboek heeft opgeleverd, en Verspreeuwen, destyds professor aen 't Antwerpsch Atheneum. De abt De Foere stond te Brugge aen 't hoofd der Spellingsprotestanten, onder welke men den heer Benninck, bekend beoefenaer der tooneelkunst, aentrof. Moedig verzette zich tegen hen de heer De Jonghe, uitgever der Chronyke van Vlaenderen, door Despars, en, door eene drukfout, op derzelver titel als hoogleeraer aen 't Brugsch Atheneum opgegeven. (Zie bl. 97, v. 4, v.o.)

Blz. 47, v. 2, v.o.

Het land begeer 't of niet, het zal als wy eens bleeten.

Bormans (Verslag, bl. 84) zegt: ‘Daer ik niet anders als voorstander van 't menschelijke regt (bij den twist tusschen den bleetenden hoop, en de genen, welke de e op eene menschelijke wijze willen uitgesproken hebben) mag optreden, kan er geen twijfel zijn met wien ik het houden moet.’ Vervolgens na over dien scherpen klank gehandeld te hebben, die den schaepsklankgezinden zoo overdierbaer is, voegt hy er by, dat dezelve in ons land, byzonderlyk in de omstreek van Thienen heerscht, en aen de Thienenaers den spotnaem van aîkers, en vervolgens dien van kwaîkers, of endvogels, doet geven.