Trouringh

Reden-kavelinge op Het houwelick voren geroert.

Kort begrijp van de selve.

1.OF het een goeden raet is om tot een ghewenscht houwelick te komen, sigh meester te makē van de eerbaerheyt van de gene die men ten houwelicke begeert. 2.4.Exempelen van strenge vaders, die de onteeringhe van hare dochters hart gestraft hebben. 3.Of een vader syn dochter vermagh te onterven, vermits de selve buyten syn wete of tegens synen danck haer met trouw-belofte of by-slapen verplicht heeft. 5.Of een vader syn dochter kan beletten te trouwē met yemant aen de welcke sy haer verlooft heeft, sonderlinge als de belofte met by-slapen bevestight is. 6.Aen-merckinghe op het bedrijf van Eginart, en wat ghevaer hem licht hadde mogen over-komen uyt dese gelegentheyt.

Sophroniscvs. WAt dunckt u van dit stuck wercx? hout ghy het selve niet voor gansch ghedenck-weerdigh? Phi. My dunckt dat Eginart most ghelesen hebben den raet die doctor Caepolla, een groot rechtsgeleerde, geeft aen de jonge lieden om spoedelick tot een houwelick te gheraken, daerse anders niet wel middel toe en sien. Soph. Wel wat is dat voor een raet? Phi. Datse haer meester moeten sien te maken van het bedde, en met een van de maeghdom van hare beminde, en datse soo doende wel voorts te rechte sullen komen, dewijle de ouders in dien gevalle ende alle de vrienden die hun tegen zijn daer door stracx anders van gevoelen worden. Soph. Voor my, ick en achte soodanigen1. raet niet met allen; want voor eerst soo sie ick dat den raet van uwen doctor Caepolla noch een ander raet van doen heeft, daer hy voor gewis geen raet toe en geeft of en heeft; want schoon yemant in soo goeden sake soo quaden wegh ware gesint in te gaen, weet Caepolla wel raet om synen raet in 't werck te stellen? weet hy syn leerlingen wel soodanigen kracht-werckende woorden in den mont te leggen, waer door een eerbare deerne sal bewogen werden haer beste pant over te geven, ten luste van den eenen ofte anderen Venus-jancker? En schoon hy sulcx al wiste te doen (als hy geensins en kan) soo isset al vry bedenckelick of uwen doctor Cępolla dit al wel voor heeft, en offer uyt volgen soude dat hy meent, en de jonge lieden wil in-beelden. Phi. Hoe! isser aen te twijffelen, dat de ervarentheyt nu dickwils heeft geleert, en dat oock geheel onlanghs? Ick weet een vader, die met de vrienden van sekeren jongelingh, syns dochters vrijer, op de houwelicxe voorwaerden malkanderen niet wel konnende verstaen (met het maken van de welcke sy luyden onderlinge besigh waren) quam schierlick en met een grammen sin in de keucken gheloopen, roepende tot de keucken-meyt: Spit af, meysjen; hier van en sal niet vallen. Maer syn suster, moeye van de toe-komende bruyt, hem ter zijden ghenomen ende wat in't oire geluystert hebbende, te weten hoe het met de dochter al stont, en datse wel korts in 't kinder-bedde mochte komen te bevallen, is hy plotselick daer op van meyninge verandert, roepende op den staenden voet: Spit aen, meysjen: ende sluytende sonder vorder verschil de houwelicxe voorwaerden, wenschte de jonge lieden veel gelucx. Even den selven in-val hadde (soo ick geloove) de keyser als hy syn dochter Emma vont in den stant als wy gelesen hebben, en dit is (mijns oordeels) waer op doctor Cepolla heeft gesien, als hy den voorsz. raet aen de jonge lieden was gevende. Soph. Maer dit werck kan oock wel2. licht gansch anders omme-slaen, en andere werckinghe voort-brengen als uwe rechts-geleerde meynt, en als in beyde uwe verhaelde gevallē is geschiet, en sulcx en hangt maer aen den in-val, den welcken de vader krijgt op soodanigen gelegentheyt. Ick geloove dat u niet onbekēt en is wat op gelijcke geschiedenisse Pontius Aufidianus een Romeyns ridder eens ter hant nam. Hy gewaer wordende dat een van syn knechten, Fannius Saturnus ghenaemt, de eerbaerheyt van syn dochter te na was gekomen, heeft dadelick de selve syn dochter ende den lincker met den doot ghestraft. Ende P. Maenius mede een Romeyn gingh noch strenger aen; want vermits eene van syn vry-gelatene hadde bestaen syn dochter een kus te gevē, dede hem dadelick den kop breken, als Val. Maximus verhaelt lib. 6. cap. 1. de Pudicitia. Phi. Maer al dat is van ouden tijt, doen de koe Bartel hiet, ende de Romeynen zijn voor het meeren-deel gansch harde quasten geweest: nu heeft de loop van de werelt ende andere ghelegentheyt van de eeuwe den aert der menschen vry wat ghemeuckt, sulcx dat men van soodanigen vinnige instortingen op soodanigē gelegentheyt niet meer en weet. Soph. Bedrieght u niet, lieden die de tucht beminnē en acht hebben niet alleenlick op hare bysondere gelegentheyt, maer oock op der nakomelingen voordeel en nuttigheyt, hebben jae al mede oock in onse eeuwe dien eygen wegh gegaen. 'T is niet langh geleden dat een vader die een eenige dochter hadde, vernemende dat de selve hare eerbaerheyt eerst hadde latē misbruycken, ende daer nae met den vrijer sigh uyter stadt ende buyten den lande hadde begeven, heeft korts daer nae syn naeste vrienden te gaste genoot, en tegen hare aen-komste op syn voor-zale een bare met swart bekleet hebbende gedaen stellen, heeft verklaert syn dochter van nu aen voor doot en gestorven te houden, ende op syn na te laten middelen nu dadelick soodanigen ordre te willen stellen, dat van syn erffenisse niet met allen tot deselve syne dochter, maer alles op de naeste vrienden, nae syn overlijden soude versterven; ghelijck hy oock sulcx met da ware daet heeft nae-gekomen. Phi. Maer dat een vader syn dochter3. niet en vermagh t'onterven, schoon de selve sonder synen wete of tegen syn danck is ghetrout, dunckt my by de rechts-geleerde gelesen te hebben. Emanuel Soarez Thesaur. recept. sent. verb. Exhaeredationis. Couvar. de Spons. 2. part. cap. 3. §. 8. num. 5. En in allen gevalle, naer waerschijnelickheyt, is dit dat ghy seght op de versche daet geschiet uyt hittigen bloede; maer ick achte dat sulcx naderhant (de vader sigh naerder bedenckende) is versaght gheweest; oock en maeckt een bonte-kraey geen winter, een dwers-hooft geen exempel. Soph. 'T is soo als ghy seght, dat eenige rechts-geleerden van dit gevoelen zijn, maer daer zijnder oock die ander bedencken hier op hebbē, al na gelegentheyt van saken: doch in allen gevalle kan de vader soodanigen dochter met eē kleyn gedeelte, alst hem maer en gelieft, van syn erffenisse uyt-sluytē, en niet vorder voor syn kint houden, in vougen datse op het schoonste maer een derde en soude behouden van 't gene sy anders van haer vader soude erven, moetende daer en boven missen haers vaders zegen over haer houwelick, dat wisselijck een bedroefde en bekommerlicke sake is. Dat ghy vorder van de veranderinge van4. de voorsz. vaders wille gewaeght, daer van en heb ick noyt vernomen: en wat aengaet dat ghy meynt dit eē eenigh exempel te wesen, is mede een mislagh, der zijnder vry al meer by te brengen. Een seker Generael, onslanghs by de Oost-Indische Compagnie in hare saken gebruyckt tot beleyt van haren handel in de nieuwe werelt, bevindende dat de dochter van den vorigen Generael (syn voorsate in ampte) wesende eē staet-dochter van syn huysvrouwe, by een jongelingh van onse natie was beslapen, met voor-nemen even-wel van toe-komende trouwe, in plaetse dat sulcx het voor-nemen van de voorsz. gelieven by hem soude vorderen, heeft de selve Generael dē jongelingh sonder genade doen onthalsen, ende de staet-dochter strengelick met roeden doen slaen, ghelijck sulcx hier te lande voor de waerheyt genoegh bekent is. Phi. Ick en weet niet of die harde maniere van doen als ganghbaer soude op-genomen worden hier in Hollant, ah het stuck ondertast soude werdē. En wat my aengaet, ick soude dat exempel latē in de ver-gelegen werelt, sonder yer sulcx hier te lande over te brengen. Soph. Wat Nederlantsche exempelen aengaet, ick kan u des al mede gerieven, lieve Philogame. Een jongh gesel geboren tot Gent eē wijle tijts lant-looper geweest zijnde, en daer door dapper gheslepen wesende, brenght te wegen dat hy wert in-gelaten ten huyse van een treffelick man te Brugge, aen de welcke hy wijs hadde ghemaeckt dat syn ouders in Duytslant woonachtigh waren, ende dat hy sigh voor een tijt uyten were hadde moeten maken, om t'ontgaen seker houwelick met een jonge joffrou aldaer, die men hem tegens danck wilde op-dringen, dewijle hare gelegentheyt hem (soo hy seyde) niet aen en stont. Ondertusschen steken desen ingelaten gast de kruymen, en hy dartel werdende van't goet onthael dat hem geschiede, began vreemde streken in't werck te stellen: en, om kort te wesen, onder belofte vā houwelick misbruyckt hy de dochter van synen huys-weert oudt sesthien jaer, in vougen dat de selve swanger geworden zijnde, ende de moeder yet gemerckt hebbende, het stuck haer dede bekennen voor haer en haren vader: welcke vader een man wesende op syn eere staende, en hoogh in syn wapen, en die soodanigen schant-vleck niet en verstont te verdragen, doet den lincker by den kop grijpen, en pleeght recht tegens den selven ten strenghsten hy magh: ende bevonden zijnde dat de luyper in Duytslant noch vriendē noch goet en hadde, en inder daet niet anders en was als een geslepen lant-looper, van het slechtste volcxken hergekomen, en dat hy stoutelick hadde onderstaen een eerlick huys te schande te brengen; Is verklaert het lijf verbeurt te hebben, en is oock openbaerlick metter doot gestraft geworden; als sulcx verhaelt wert by Symon Goulart in syn Schatboeck der historien in't eerste deel. Chap. de Paillaris punis. Phi. De rechters gingen (mijns oordeels) al vry wat te verre, en 't soude al te besien staen wat gronden sy hadden om haer vonnis soo hart uyt te spreken, en in't werck te stellen. Soph. En neemt het daer niet op; want, Philogame, niet alleenlick rechts-geleerde, maer oock geheele Parlamenten en hooge Raden konnē dit bevestigen, als hebbende sulcx verstaen met volle kennisse van saken in gelijcke gelegentheyt. Ick vinde in dat treffelick werck van Bernart Antonine ad l. 1. §. sedet. si quis, C. de raptu. daer hy de Romeynsche wetten vergelijckt met het heden-daeghsche Fransche recht, de volgende geschiedenisse. Eenen Bernart de Lespes koopman van Tartas (seydt hy) hadde een dochter genaemt Marguerite, oudt ontrent seven-en-twintigh jaren, de selve wert bevonden groot te gaen by eenen dienaer van den selvē Bernart Lespes, die hem thien jaer langh hadde gedient, zijnde de selve gelieven in 't heymelick en sonder wete van de vader te samen getrout. Hier proçes zijnde aen-gevangen tot laste van dese jonge lieden, hadde de dochter tot hare verschooninge in rechte gedaen seggen, dat haer vader geen sorge dragende om haer tijdelick te besteden, sy selfs den jonghman hadde aengesocht, en haer bedde met hem gemeen gemaeckt, op belofte van trouwen, en dat de selve trouwe naderhant by hen luyden was voltrockē, naer ordre aldaer gebruyckelijck. Het parlement van Bordeaux alles gehoort en overwogen, heeft den 30. October 1593. den jongelingh gecondemneert tusschen hemel en aerde gehangen te wordē, sulcx datter de doot nae soude volgen, en dat voor de deure van den voorsz. Bernart Lespes: en is daer-en-boven de vader by sententie van den selven Raet toe-gestaen, syn dochter (soo't hem geliefde) te mogen ontfermen, gelijck mede de voornoemde vorder is gecondemneert in de raet-kamer haren vader met ghebogen knien om vergiffenisse te bidden: het welck alsoo sy (seyt de schrijver) besigh was te doen, is aen den vader syn diepste ingewant met barmhertigheyt bewogen geworden; in vougē dat hy de selve syn dochter al weenende in den arm greep, haer kuste, ende vergaf datter geschiet was. De selve Barnart Antonine verhaelt gelijcke sententie gewesen te zijn by 't parlament van Bordeaux den 28. Ianuarij 1558. Phi. Maer de rechten seggen dat men niet na exempelen, maer na wetten behoort te wijsen: en gelijck ick sulcx houde voor wel geseyt, soo meyne ick dat op de exempelen by u verhaelt niet veel te staen en is, 't en zy ick wetten of redenen hoore waer mede uwe exempelen vast werdē gemaeckt. Oock en kan ick niet begrijpen, dat (een dochter verlooft zijnde, ende met by-slapen haer gelofte bevestight hebbende) door haer vader kan verstaen werden van het trouwen belet te mogen worden om haer in die kleynigheyt te laten sitten. 5. Soph. Ick sie, lieve Philogame, dat ghy van u voorstel soo niet gesint en zijt te scheyden, en dien-volgende soo bevinde ick dat in uwe tegen-worpinge twee vragen steken: de eerste is, of een vader syn dochter kan beletten te trouwen met yemant daerse haer aen verlooft heeft: ende ten tweeden, of de vader sulcx kan doen, schoon de dochter haer gedaen belofte noch met byslapen heeft bevestight. Phi. Ick en hebbe soo klaer niet gesproken, weerde man; even-wel is 't mijn meyninge op beyde de voornoemde pointen uwe redenen te verstaen, en des vernugen te ontfangen. Soph. Ick wil u voornemen sien te voldoen, goede Philogame; en op het eerste soo brenge ick u voort de plaetse Moysis Num. 30.3. aldus luydende na onse oversettinge: Wanneer eens vvijfs naem den Heere een belofte doet, ende haer verbint devvijle sy in hares vaders huysen in maeghdom is, ende haer belofte en verbont, dat sy doet over hare ziele, komt voor haren vader, ende hy svvijght daer stille toe, soo gelt hare belofte en verbont, dies sy haer over hare ziele verbonden heeft. Soo het haer daer-en-tegen haer vader belet, des daeghs vvanneer hy het hoort, soo gelt geen belofte noch verbont, dies sy haer over haer ziele verbonden heeft. Ad. 30. cap. Numeror. notandum est parentum potestatem in votis liberorum nec aetate nec sexu, sed potestate merâ consistere: adeo ut tam pater quam mater, tam in filio quam in filia, minori pariter ac maiori possit vota & nuptiarum repromissiones impedire; idque vi verbi Hebraici ibi positi quod potestatem sonat, ut & Levit. 22.12. ubi filia sacerdotis etiam maior potest edere de sacrificijs. Phi. Hier sie ick dat een vader de belofte van syn dochter kan vernietigen, en haer voor-stel in het trouwen beletten, als de sake noch niet verder en is gegaē als toe de woorden. Maer alsser de zegel van by-slapē opgedruckt is, wat dan? Soph. Hoort daer op sprekē den selven Moyses, Exod. 22.16.6. Wanneer yemant een maeght bekout die noch niet vertrout en is, ende beslaeptse, die sal haer geven haer bruyt-schat, en haer ten vvijve hebben. Weygert hem daer-entegen haer vader, haer hem te geven, soo sal hy haer gelt henen vvegen soo veel eener maeght ten bruyt-schatte behoort. Phi. Maer dien onverlet en dit al over-geslagen,6. segh my eens wat u gevoelen is van dat by onsen Eginart is bestaen, en datter op is gevolght. Soph. Ick oordeele dat Eginart een dwaes en vervaerlick stuck heeft onderstaen, en een gansch sot peert (soo men seyt) bereden, Philogame: ick hebbe luyden van state daer wel anders of hooren spreken als de voorsz. vader (doen ter tijt soo het bleeck een goede luym hebbende) het stuck opnam. De selve lieden meynden dat de keyser Charlemagne aen Eginart (hem vindende in gelegentheyt als voren is verhaelt) behoorde den hals omgewrongen, en alsoo dien eygen nacht in de aerde gesteken te hebben, dempende alsoo de gedachtenisse van het schendigh stuck, latende syn dochter (soo goeden maeght alsse vvas) een partuyr van haren staet af-wachten, liever als de selve, om hare quade maniere van doen, aen synen dienaer (verre beneden haren hoogen staet) ten houwelicke te geven; om alsoo als een prinçe door syn exempel in toe-komende een wet te stellen op soodanige linckernijen. Dat luyt wel anders als ick mercke dat ghy hier van gevoelt: doch wat my belangt, ick verklare in 't gemeen mijn gevoelen te wesen, dat vaders die haer laten dringen om haer dochters tē houwelicke te gevē aen de gene die sy daer niet goet genough toe en kennen, en dat vermits 't misbruyckē van de eerbaerheyt vā de selve, dat, segh ick, de selve eeniger-maten wel doen voor de eere van haer huys en dochter, maer gansch qualick ten opsiene van de nakomelingen ende dejonckheyt van de toekomende eeuwe, die op soodanige sachte exempelen siende, sigh te lichter in die gelegentheyt koomt te geven en te verloopen, als hopende gelijcke soete ende geluckige uyt-komste: daer in tegendeel als de sake strenger ware op-genomen geweest, alle volgende jonge lieden sigh souden ontsien soodanige rancken aen de hant te nemen, vreesende gelijcke straffe. Phi. En wat my aengaet, lieve Sophronisçe, ick wou my al wat naerder bedencken als soodanigen geval my overviel, aleer soo gestrengen oordeel daer over te vellen; want ick mercke dat de geleerde Iustus Lipsius in het boeck van de exempelen en aen-maningen van state niet qualick en gevoelt van het doen van den keyser Charlemagne in dese gelegentheyt, maer stelt het selve onder de deughden en goede gaven van den selven prinçe, noemende het gunt hy ten aensiene van Eginart en Emma dede, te wesen een werck van goedertierentheyt, die hy prijst sonderlinge in alle vorstelicke personen, gelijck by den selven aldaer te sien is in het 2. boeck op het 12. capittel: en ick meene dat ghy al mede u selven (als het u gebeurde) al wat in twijffel soudt vinden. Soph. Wel, Philogame, schoon alle vaders niet even hart en zijn, 't is even-wel best voor alle jonge lieden, dat ghevaer te schuwen, ende te doen dat eerbaer is en wel luyt en noyt door quade middelen tot een goede sake te willen komen. Phi. En ick souder al liever noch houden met een sekeren vader, daer van ick onlanghs een treffelick man hoorde gewagen op dusdanige gelegentheyt. Soph. Maer hoe gingh dat toe, Philogame? Phi. Een dochter met haren wille door een die haer lief hadde ontvoert zijnde, en naderhant weder-keerende ghebruyckte en dede gebruycken alle mogelicke middelen om haer vader ter neder te setten, en met haer te doen versoenen: maer te vergeefs, dewijle hy hielt, dat hem de hooghste smaet en kleynigheyt was aen-gedaen: en schoon de selve dochter kinderen krijgende, de selve hare kinderen hem na den Raet gaende (dewijle hy eē raets-heer was) dickmael te voete dede vallen om hem tot medelijden te verwecken, soo en wilde hy efter sigh der selver noyt aentreckē, maer dede die telcken grammelick van hem weren, ende als vreemde ende hem gansch niet rakende verstooten; dese maniere van doene gebruyckende tot dat syn leste dochter eyntelick getrout was. Het welck geschiet zijnde soo noode hy alle syne kinderen, ende onder de selve oock de voorsz. syne vervoerde dochter: onthalende haer vriendelick, ende settende haer boven aen; en op het eynde van de maeltijt, tot besluyt van de selve, gaf haer tot houwelicx goet soo vele als eene van de andere syne dochters, met verklaringe, dat hy tot noch toe de selve onvaderlick hadde bejegent, niet vermits hy syne vaderlicke ghenegentheyt van haer hadde ontrocken; maer om door soodanige harde maniere van doen (daer in hy verklaerde syn selven gewelt te hebben ghedaen) syn andere drie overige dochters (doen ter tijt noch ongetrout wesende) een af-keer te doen hebben van het gene sy luyden hare ouwer suster hadden sien doen. Soph. Die man dede eygentlick als een huys-vader, en hadde het ooge om syn dochters van quade exempelen een af-keer te doen hebben: maer hadde hy die ontvoerde of wech-geloopē dochter noyt voor syn dochter erkent, soo hadde hy beter ghedaen voor het gemeen. Phi. Ey lieve laet ons, om de voorsz. wreetheyt te vergeten, een nieuwe geschiedenisse ter hant nemen; ick en blijve niet geerne te lange in soo harden stoffe. Soph. Wel aen, jongelingh, ick ben des wel te vreden; dewijle ick sie dat ghy liever over roosen als op distelen genegen zijt te gaen. En hier volght nu een trougeval dat geen vvreetheyt met allen in en heeft, en dat recht anders gaet als wy jegenwoordelick hebbē af-gelesen; want in plaetse dat in't voorgaende een vorstelick vroumensch ondernam voor haer partuyr te verkiesen een jongelingh verre beneden haren staet, soo koomt hier op het toneel een vorstelick mans-persoon, en verkiest tot syn echte deel een vrou-mensch geensins syne hoogheyt beantwoordende, het vvelcke stoffe tot geheel andere bedenckinge sal uyt-leveren. Phi. Wel aen, Sophronisçe, om hier toe te komē soo neme ick het boeck wederom ter hant, en beginne te lesen.