Houwelick

Christelick hvys-wyf,

Vertoont inde ghestalte van vrovvve.

Tweede deel.

RYst, jonghe lieden, rijst; de son begint te schijnen, En schiet haer straelen uyt, oock tusschen uw gordijnen, Oock op het stille bed; een licht, een helder licht, Dat roept u totte sorch van uwen nieuwen plicht. Wel op dan, jonge vrou, waerom soo lang ghelegen? Daer koomt een meerder pack op uwe schouders wegen; Het is van outs ghelooft, dat aenden tweeden dach De bruyt heeft dicker halsAllusio ad morem. Graecorum, qui etiamnum hodiè in more habere dicuntur, vt Sponsarum colla pridiè nuptiarum filo dimetiantur, & manè eodem filo explorent officione mariti sponsus sit functus. Volunt enim ex congressu corpus propter calorem dilatari, & praesertim collum, per quod jugulares arteriae ad caput ascendunt, id intumescere faciunt. hinc Catullus in epithalamio quodam.

Non, illam nutrix roseâ sub luce revisens, Hesterno potuit collum circundare filo.

Vide Theatr. Zuing. Vol. 29. cap. vlt. de nupt. als sy te voren plach. Ghy dan noch, dapper man, ghy dient voor al te waken, En, voor een teere vrou, u veerdich op te maken: Koom, leyt uw bed-genoot tot haer bescheyden wit, Sy is van nu de vrou, ghy set haer in't besit. Siet, als een machtich vorst, eerst in het rijck getreden, Genaeckt met sijn gevolch ontrent de vaste steden,

Verdeylinge vande huys-plichten tusschen man en wijff. Soo wort hem by het volck de sleutel toegebracht, Een teycken van gebiet en van geduchte macht. Men gaf in ouden tijt, ontrent den eersten morgen, Een sleutel aende bruyt, tot ingang van de sorgenClaves dabantur novae nuptae (vt Festus ait) ad partus facilitatem ominandam, vel ad significandam dominationem rerum domesticarum, & curam illi commissam arg. l. quum pater §. putet, pluribus, ff. de leg 2. l. clavibus ff. de contr. empt. Een sleutel van het huys en al het huys-bedrijf, En dan was eerst de bruyt een gans volcomen wijf. Het dient hier naergevolcht. Daer sijn bescheyde saecken Die maer het wijf alleen, of haere boden, raecken: De keucken is voor al haer eyghen heerschappy, Het lywaet, mette wasch, en mart-gang dienter by. Noch staet tot haer besorch de maechden aen te leyden, En, nae de reden eyst, haer diensten af te scheyden, Oock is de kinder-queeck de vrouwe toegepast, Ten minsten eer de jeucht tot seve-jaeren wast.Officia quae domi expedienda sunt, Philosophi circa tria versari volunt; circa liberorum educationem, grani conservationem, & lanae texturam, per liberos, omnium hominum curam intelligunt; per granum, quodlibet victus cibique genus; per lanae texturam, quam libet muliebris extercitij speciem. Ioseph. Pass. de reg. connubial. Een dochter, noch bepaelt in haere kintsche daegen, Staet by een wijsen man de moeder op te dragen; Maer alsse rijper wort, en op haer trouwen staet, Dan koompt voor alle ding de vader inden raet. Doch hier mach oock het wijf haer reden onder mengen, Om tweederley gepeys tot een besluyt te brengen; Maer als het oordeel steeckt, door onderling verschil, Soo moet het eynde sijn gelijck de vader wil. Leert hier uyt, deftich man, uw plichten onderscheyden, En recht uw palen op, en steltse tusschen beyden. ‘Die wijf, of ondersaet, van haere macht berooft, ‘En is noch billick man, noch wettich overhooft. Daer sijnder evenwel die aen haer echte vrouwen Geen ding en laeten doen, geen saecken toebetrouwen; Het schijnt dat hun de vrou tot niet en is bequaem Als voor het bed alleen, of tot een bloote naem.

De man woont over al, de man wil alle saecken Met eyge leden doen, met eygen handen raecken; De man is aenden heert en over al verdeylt, En daermen kassen boent, en daermen vloeren dweylt. Fy! moey-al roert-de-pot, sout-klijver, vrouwe-quelder,Stephan. Guazzo Convers. lib. 3.

Questi maeriti offendono le mogli, & danno loro mala sodisfactione, mostrando ò diffidenza, ò sprezzamento, & offendono se stessi dando segno d'huomini de poco valore. &c. Fy! tayaert, seuteraer, gruys-siffer, gorte-telder, Fy! pot-lijs, keucken-voocht, moes-wrijver, kinne-vaer; Fy! pluyser, al-beschick, fy rechte duymelaer; Het wijf is niet alleen om uwen lust te stelpen, Maer boven al ghemaeckt om u te mogen helpen; Ick bidde, nu de bruyt uw vrouwe wort genaemt, Soo gunt haer oock de plaets die haer end u betaemt.Aristoteles lib. Ethic. 8. cap. 10. scribit viro cum vxore id juris intercedere, quod in Aristocratiâ est, nam pro dignitate vir in ijs rebus imperat, quae dignae sunt viro; qua autem foeminam decent eas illi tribuit. Si vir in omnibus dominetur, in Oligarchiam fit mutatio; quia contra dignitatem facit. Deni vxores in viri tutela sunt, non in servitio. Tiraquell. in leg. connubial. l. 8. num. 8. Plutarch. in Problem. cap 28. refert apud priscos Romanos hunc morem fuisse, vt sponsam introducontes juberent dicere, vbi tu Cajus ego Caja; quasi cum viro pacisceretur ot pro re natâ pariter imperarent.

Cor nobile & altum non inquirit de operibus mulierum. Bernard. in Epistol. de Cur. & regim. reifamil. Ick bidde, weest de man; maer laet de jonge vrouwen Haer keucken leuren doen, haer kinder-lueren vouwen: ‘Een man die deftich is, en van een hooch ghemoet ‘En moeyt hem nimmermeer met vrouwe-poppe-goet. Siet, God die niet en slaept, van 'savonts totten morgen, En die oock sonder sorch de werelt kan besorgen, En bint niet alle ding aen sijn gheduchte wet, Maer heeft oock eenich werck den mensche vry geset. Of schoon het hooft gebiet, noch isset wel te vreden Te laeten dit en gint oock aende minste leden. ‘Ten is geen recht gesin, geen wel gheschapen lijf, ‘Indiender eenich lidt gaet buyten sijn bedrijf. Ick keere totte vrouw. leert uwe palen kennen, Leert in het rechte spoor den echten wagen mennen:

Tegen vrouwen die boven hare mans gaen. Al wat de reden leyt dat heeft een juyste maet, Dus blijft in u beslach, en binnen uwen naet. Deut. 22.5. Gods heylich woort gebiet, aen mannen ende vrouwen, Een onderscheyden kleet te moeten onderhouwen: Geen wijf en moet de dracht van mannen onderstaen, Geen man in teghendeel in lange slippen gaen. Dit wijst ons niet alleen den wech tot goede seden, Maer wil dat yder een, in sijn beroup te vreden, Sal wesen dat hy is; en dat voor al het wijf Geduerich blijven sal bepaelt in haer bedrijf. ‘Geen brouck en voucht den douck; gheen vrou en wort gepresen ‘Die over haeren voocht heeft voocht gepoocht te wesen: ‘Het lijf is sonder eer, het wijf is onbeleeft, ‘Dat aen haer wettich hooft sijn plaetse niet en geeft. Daer is een vreemt ghebruyck by veel ghetroude luyden, Daer is een vreemt ghebreck noch opten dach van huyden; Te weten, dat het wijf, oock inden echten bant, Gaet boven haeren man, gaet aende rechterhant. Tis onrecht, jonghe vrou, dat niet en dient geleden, Al schijntet hoofs te sijn, tis buyten alle reden, Tis strijdich uytter aert met Godes oude wet, Die heeft u byden man, niet boven hem, geset. Geen ding en kander min aen eenich schepsel passen, Als datter op het hooft een lidt is uyt-ghewassen; Niet dat het echte wijf ghedijt tot minder eer, Dan als haer sotte waen trotst haeren over-heer. Siet Estienne Pasquier. Des Recherches de France liu. 4. chap 23. Daer was een jonge vrou, die hadde leeren schaken, En wild'et even soo in alle dingen maken, Gelijck het dapper Wijf dat byden Koninck staet, En poochde voocht te sijn oock midden opte straet.

Sy meynde dat het spel, in ouden tijt ghevonden, Oock byde vorsten selfs, ontsloot de vaste gronden Hoe datmen nae den eysch, en opten hoofschen voet, Sijn weerde bed-genoot met eere kroonen moet. Maer tis, voorwaer, gemist. de vrouwe daer beschrevenQuin & Iosephus Pass Ravennas acriter reprehendit maritos qui vxoribus dominarum nomine blandiuntur, eo enim lae di jus maritale asserit, & viros se vxoribus inferiores facere. In tractat. de statu maritali fol. 117. En dient geen weerde naem van echte wijf ghegeven, Sy is maer voor de lust; dat is haer gantsche wit, Sy is alleen een boel, die byden Koninck sit. Dit tuycht het hoofsche volck, dat op ghewisse reden Het recht van adel weecht. ghy tempert uwe seden, Niet naer een ydel breyn, maer op een rechte maet; Ten kan geen eere sijn dat uyt den regel gaet. Laet, ick en weet niet wie, laet jonge schote-bollen Aelwaerdich, onbesuyst, en blint gelijck de mollen, Gaen proncken achter straet, gaen aende rechter-hant, Sy melden, in het gaen, haer dertel onverstant. ‘Het is vergeefs gepoocht om hooch te sijn getogen, ‘Indien u weerste vrient leyt onder u ghebogen: ‘Het beste dat het wijf ter eeren dienen kan, ‘Is eere voor het volck te geven aenden man.Mulier qua honorari vult, maritum honor[e]t Tiraq. l. 1. connubial. num. 14. Omnium gentium nobiliores faminae Sara, Bersabea, Lucretia, Megistona, dominos appellarunt maritos. Tiraq. leg. connubiali 1. num. 7.

Vide ad hoc insigne exemplum Mariae Maximiliani vxoris. Caroli Burgundi filiae, quae virum, primo satis despectũ, eo solo in maximã autoritatem adduxit, quod plurimum ei tribueret. Viv. l. 2. de Christ. faemin. cap. de concordia conjugum. Of wel u bed-genoot u schijnt te willen eeren, Ghy, weygert niettemin en soucktet af te keeren, Segt met een soeten mont, wanneer het u geschiet, De plaetse van den man en past de vrouwe niet. Stelt u nae reden aen in alderhande saecken, Dat sal u lief-getal aen al de werelt maecken; ‘Die sich laet eere doen meer als het hem betaemt, ‘Is weert geweldich trots, of geck te sijn genaemt. De bruyloft heeft gedaen. ‘Siet hoe de soetste tijden ‘Verdwijnen inder haest, en snellick henen glijden,

Vrienden vande man meer te eeren als eyge bloet-verwanten. ‘Hoe vriendelicken weert, hoe wellecoomen gast, ‘Geen vreuchde blijft geset, geen weelde staeter vast: Men hout, wanneer het hartCervorum hac in re consuetudinem vide apuà Pierium Hierog. l. 7. cap. 11. sijn horens heeft verloren, Dat dan het dickste loof wort by het dier verkoren, Daer leyt het dan en schuylt, om dat sijn prachtich hooft Is naeckter als het plach, en vande kroon berooft. Gaet even soo te werck, en om ghelijcke reden, Ghy, die het soete leet hebt byden man geleden; Onthout u van het volck, en schuylt een kleynen tijtVelim novas nuptas statim à virginitate amissâ aliquantisper latere, quemadmodum latuisse Elisabetam legimus, Zachariae vxorem, quia vetula cum viro concubuisset. illas, quia virgines concubuerunt. L. Vives, de officio mariti cap. de discipl. foeminar. Tot datje rijper wort, en meerder vrouwe sijt. De bloem, die nimmermeer tot u en staet te komen, De roem van uwe jeucht is heden wech genomen, Is, ick en weet niet waer. Ghy, krijcht een vrouwen aert, En wort een ander mensch als ghy te vooren waert. Neempt oorlof buylofs volck. Ick sie de vrienden komen, Ick hoor ons jonge vrouw, nicht, moeye, suster, nomen Iae kint en dochter selfs. siet, wat een groot gheslacht Verkrijcht een teere maecht op eenen soeten nacht.Ista, marite, thori sunt commoda prima jugaiis,

Gignit amicilias vxor amica novas. Ouwen. Il est bien seant & honest a la femme de monstrer d'avoir plus d'inclination a honorer & caresser les parens de son marj, que les siens propres, & si elle a quelque ennuy le communiquer plustost a ceux-la, & le celer aux siens: car ce qu'elle monstré avoir plus de fiance en eux, fait qu'ils se fient plus en elle. Plutarch. aux precept. de mariag. num. 34. 'k En wil op dese plaets niet laeten aen te wijsen, Een plicht die over al de beste lieden prijsen; Te weten, dat het wijf ten hoochsten eeren moet De vrienden vanden man, oock boven eyghen bloet. En weder, dat de man heeft gunste toe te dragen De syde vande vrou, oock boven eyghe magen, Tis op het hoochste nut, en uyter maten soet, Wanneermen over hant de vrienden eere doet. Leert dan het nieu gheslacht u heden aengekomen Na desen, jonge vrou, als eygen vrienden nomen, Niet metten mont alleen, of door gemaeckten praet, Maer even in het hert, en mette volle daet.

Het sal een eerlick man tot inde siel bedrouven, Indien ghy maer en wilt uw bloet-verwanten touven; Dus, om u besten vrient te maken wel gesint, Onthaelt wat hem bestaet, en lieft dat by bemint. Doch boven alle ding soo voucht de gansche sinnen, Om u bescheyden deel uyt alle kracht te minnen; Want al wat eenich mensch voor goet begroeten kan Dat leyt als op een hoop getast in uwen man. Wie jonge boomen int, die placht aen alle syden De loten af te doen, de schoten af te snyden, Ten eynd' het leven-sap, en al het innich vocht Sich by het nieu ghewas te beter vougen mocht. De sucht die u gemoet voor desen plach te geven Aen yemant, wie het sy, aen nichten ende neven, Aen kennis inde buert, aen vrienden in 'tgemeen, Brengt die, in eenen klomp, aen uwen man alleen. Wy vinden inde wet, door Mosen naegelaten, Dat van het offer-werck des Priesters dochters aten In haeren vrijen staet, maer niemant atter vanLevit. 22.12. Die uyt haers vaders buys haer voughde totten man. Dat was genouch geseyt tot alle jonghe vrouwen,Lea ende Rachel seyden wel; wy en hebben gheen deel meer in ons vaders huys. Gen. 31.14. Ghy moetet metten man, niet met u vader, houwen: Gedenckt dit, teere maecht, want als ghy sijt de bruyt, Soo is voor u het hof by uwen vader uyt:Virgo pertinet ad patrem, tamen nupta pertinet ad maritum. Quint. Declam. 259.

La coustume generale de France exempte la femme mariée de la puissance du pere. Faber. §. 1. Inst. ad Senat. Tertull. & §. 1. quod cum eo qui in alien. potest. Semblable coustume estoit en Lacedemoine ou (comme dict Plutarche aux laconiq.) la femme mariée parle ainsi; Quand j'estois fille, je faisois le commandement de mon pere, mais puis que je suis mariée, c'est marj a qui je dois obeissance. Bodin. lib. 1. cap. 3. de la Republiq. Ghy moet uw eygen Van nae desen laeten blijven, Den naem van uwen man, net van u vader, schrijven

Want als een jonge bruyt treet inden echten bant, Sy is gelijck een boom, die elders wort geplant, Een boom, die sijn gheway, sijn aengebore tacken, Laet met een stale bijl ghewillich neder-hacken: Een boom, vol gulle jeucht, die uyt een nieuwe sucht Maeckt nieu en ander hout, en mode nieuwe vrucht.Notatur ad hoc, naturâ id ipsum instituente, filias, posteaquam desponsatae fuerant, non permanfisse amplius in potestate parentum; quod eo testimonio probatur, quod cum de Rebeccae nuptijs tractaretur, ea neutiquam in consilium admissa est; sed veluti inscia, non invita tamen, verùm parentum votis obsecundans, ab illis nuptui traditur; At postea quam desponsata fuit, de profectionis dis à parentibus consulitur, veluti jam ipsorum potestate egressa. Ambros. l. de Abraham. patriarch in cap. vlt. Al moeste Iacobs saet met alle macht verjaghen Het Amoreesche volck, en die ontrent haer laghen, Had yemant evenwel een wijf te huys gebrocht, Die was het gansche jaer ontslaghen vanden tocht. Vraecht yemant waerom dat? hoort eene vande reden; Op dat het jeuchdich volck mocht paren inde seden, Mocht paren metten geest door onderlinge min, En maecken over-hant een vriendelick begin; Op dat het nieu gespan sich mochte leeren kennen, En vougen haer gemoet, en onder een gewennen, Ten goede van het huys, op dat de jonge vrou Een lijf, met haeren man, een siele worden sou. ‘Tis dienstich inde trouw te paren mette leden, ‘Maer tis een nutter ding te paren mette seden; ‘Want daer het lijf alleen, en niet de siele, paert, ‘Daer is de liefde doot, de trouwe sonder aert. Tis wonder, wat een kracht in onse sinnen baren De saecken die voor eerst de menschen wedervaren In eenich hun bedrijf; tis wonder hoe het werckt Dat yemant aende vrou in haer beginsel merckt. Het nat, voor eerst gestort in nieu-gemaeckte tonnen, Rieckt tot den eynde toe, gelijck het heeft begonnen, En, schoon men oock het vat geduerich ommespoelt, Noch wort sijn eerste geur des niettemin gevoelt.

Twist tusschen nieu-gehoude ten hoochsten schadelic. Al wat den nieuwen man plach inden sin te komen, Als hy sijn echte wijf heeft metter hant genomen, Dat blijft het meerendeel, het sy dan hoe het luckt, Dat blijft voor alle tijt hem inden geest gedruckt. Ghy dan, van eersten aen dat uwe teere leden Sijn totten man gedaen, soo vought u nae de reden; Vought u gebuychsaem hert soo gans nae sijnen aert, Als of ghy metter daet in hem verandert waert. Bethoont van stonden aen, en door u gansche leven, Dat niet alleen u goet hem over is gegeven, Dat niet alleen u lijf is in het trou-verbont, Maer dat hem boven al u herte wort gejont; Vherte, soo gesint dat uwe gansche krachten Tot hem geduerich gaen, op hem gestadich wachten, In hem sijn vast geset; een herte soo gesint Dat eeuwich lieven wil, en eeuwich sijn gemint. Indien een jonge vrou, door neygen vande sinnen, Aen haeren nieuwen vrient dit eenmael kan gewinnen, Daer is geen twijfel aen, de wech is dan bereyt Waer door het echte paer tot vreuchde wort geleyt. Maer soo ghy sijn gemoet, met vinnich tegen-streven, Vervreemt van uwe gunst, een droef, een bitter leven, Een gans verdrietich jock, een noyt geslaeckte last, Is met een stale veer aen uwe leden vast. Siet, of een ackerman twee ossen dede voughen,Syrach. 26.10. Die al haer leven lang te samen moesten ploughen, En dat noch evenwel het onbedachte paer On-eenich in het werck en wedersporich waer, Den bouw en sal gewis aen niet een mensch behagen, De plouch sal hortich gaen, en vry niet sonder slagen,

En des al niettemin, het pack, het lastich pack, Dat kleeft haer aen het lijf met eeuwich ongemack. Om dan op vasten gront tot beter stant te raecken, Soo dient het echte paer van eersten aen te maecken Dat alderhande stof van twist en felle spijt Sy uyt het huys gedaen, en over al gemijt. Ghy dient, o jonge vrou, u tochten af te snijden, En wat de sinnen terght, door goet beleyt te mijden, ‘De trou moet alle tijt, doch meest in haer begin, ‘Sijn verre van krakeel, en dichte by de min. Plutarch. aux precept. de mariag. num. 2.

Il faut (dit il) que ceux qui sont conjoints ensemble par mariage, ayent soigneusement l'oeil a eviter du commencement toutes occasions des dissentions, considerants que les pieçes de bois, qui sont assembless & collees frechement ensemble, se disunissent facilement, & pour la moindre occasion du monde. Hoort ghy die vrede souckt, en tracht gerust te blijven, Hoort eenmael goeden raet; vvacht voor het eerste kijven, Dat is een korte les, nochtans een groote leer, Want deedje dat ick seg, soo keefje nimmermeer. Tis sonder eenich slot krakeel to willen maecken, Als noch in uwen mont de bruylof-korsten kraken; Indien dat immermeer, ghewis om desen tijt Soo dient de jonge vrou gewapent voor de spijt.

Poocht oyt een hovenier sijn ente wel te setten, Die moet in alle sorch op sijn beginsel letten; ‘Wat eerst te samen koomt, om recht te sijn gepaert, ‘Dient nau te sijn gemijt, en wel te sijn bewaert. Voor al, wanneer het mosch is van het hout geschoven, De tacken afghekapt, de stamme net gekloven, De knobbels vande schors, de splinters uytte kerf, De swijnen uytten hof, de bocken vande werf,

Soo dient de jonge stam gans ongemoeyt te blijven, Geen mensch, of hortich beest, en dienter aen te wrijven,

Geen spreeuw en sy gedoocht te picken aende schoot, Geen hant, die ledich is, te pluysen aende loot; Geen spin moet om het blat haer vuyle netten weven, Geen webbe vanden herfst en dienter aen te kleven,

Geen mier of boom-gerut en heefter aen te doen, Geen sleck en quijl' haer dracht ontrent het jonge groen, Geen rups of ander worm en moeter over kruypen, Geen nat of vuyle mist en dienter in te druypen, Dan noch soo deckt de kerf, met was of vette kley, Op dat geen vreemde sucht en valle tusschen bey; En, mits het jong ghewas geen wint en kan verdragen, Soo stijft het eerste loof voor alle stuere vlagen, Want, als de griffy-tack is eerstmael ingeset, Het kleynste siertje schaet, het minste diertje let. Sie daer een sinne-beelt voor nieu-gehoude paren, Dat hun het trou-geheym sal konnen openbaren; Want die my dese pop ter degen ondertast, Sal vinden wat den man en wat de vrouwe past. Wat houfmen in het kleyn van alle ding te seggen, En tot de gronden selfs de saecke bloot te leggen? De reden leertet selfs, dat inde vrouwe-plicht, Veel niet en dient ghesien als in een schemer-licht. En pijnt u, Zeeusche pen, niet al te ront te schrijven, Daer moet oock dit en gint voor uwen leser blijven: Men vint dat ons de druyf te meer in lusten treckt, Wanneerse van het loof is eenichsins bedeckt. Een saecke niettemin is hier voor al te leeren, Te weten, alle spijt van u begin te keeren, Want onweer van krakeel, en wint van harde twist, Is hier een noortsche buy, een ongesonde mist. Daer kan geen rechte sucht aen uwe trou beklijven, Als vanden eersten af twee jonge lieden kijven; Ghy wacht u, lieve, wacht door twist te sijn verdeelt, Het is een slecht begin indien men haest krakeelt.

Nieu gehouwt man ende desselfs plichten int begin des huwelicx. Nu eenmael totten man. geschil in huys te schouwen En vordert niet alleen de plichten vande vrouwen, Maer eyst oock mans behulp. ‘een wettich over-heer Moet jae de voorste sijn tot alle goede leer. ‘Om door het gansche lijf te vinden vergenougen, ‘Soo moet het edel breyn sich nae de leden vougen, ‘De leden naer het hooft. daer is geen liefde soet ‘Als die met weder sucht van liefde wort gevoet. Al schijnt ons eerste wet het wijf alleen te binden, Noch kan hier in de man sijn eyghe wetten vinden; Een, die in sijn beroup de rechte gronden smaeckt, Kent haest, met onderscheyt, wat man of vrouwe raeckt. Wat isser, voor den man, wat isser al te schrijven, Om hem van eersten aen in sijn beroup te stijven? My dunckt ick sie een hof vol alderhande kruyt, Ghy leester, mijn vernuf, een aerdich tuyltjen uyt. Voor al eert uwen God, en oeffent huys-gebeden; Dat is de rechte gront van alle goede seden: Leest yet dat stichten kan, doch meest des Heeren bouck; Dat maeckt voor alle ding de swacke sinnen clouck.Hier van elders breeder. Leert vorder niet alleen de feylen overwegen,Considera mulierem debile vas esse, tu vir propterea princeps factus es vt subditae feras imbecillitatem. Chrysost. hom. 26. in primam ad Corinth. 11. Waer toe een swacke vrou by wijlen is genegen, Ghy moet niet even staech gewennen u gemoet, Te straffen wat de vrou niet opten regel doet; Ghy moet voor alle ding in uwen boesem dragen De gaven vande vrou, en menichmael gewagen Van al de goede sorch, van al het innich soet, Dat u door al het jaer u lief geselschap doet; De man moet alle tijt haer aengenaemste seden, Haer jeucht, haer teere bloem, haer voordeel inde leden,

Sich stellen voor het ooch, en toonen metter daet, Dat hy met alle vlijt haer deuchden gade slaet, Dat hy haer liefde merckt, haer gaven weet te prijsen, Haer vrientschap hooge weecht, haer eere wil bewijsen, Tis wonder, soo de man sich quijt in dit geval, Tis wonder hoe de vrou in liefde wassen sal. Ontallick schoon gewas van bloemen ende kruyden Wort mette voet getrapt door onbewuste luyden, Dat, soo het wert gepluckt en neerstich ingesien, Den plucker menichmael ten nutte sou gedien. Het schijnt dat even God vint eenich wel gevallen, Wanneer uyt reyne sucht getroude lieden mallen; Dat elders qualick past, en niet en dient ghedult, Wort in het echte paer gheleden sonder schult. Wort oyt een eerlick man by sijnen vrient gepresen, Hy, die men prijsen wil, en dienter niet te wesen, Tis anders mette vrou. het staet de mannen vry Te prijsen sijn gemael, oock schoon sy staeter byDe lof wort verboden in het bywesen des genes die gepresent wort. Prov. 27.14.

En dies niet tegenstaende wort sulcx den man in teghenwoordicheyt sijner vrouwen toeghelaten. Prov. 31.28. Tis schande voor een man in sijn beleyt te missen, En, door verkeerde sucht, niet recht te konnen gissen; En des al niettemin soo wort oock losse waen De mannen, sonder smaet, in vrouwen toegestaen.De heylige Geest lact toe dat de man dwale (soo luyt het woort inden gronttext) inde liefde van sijn vrouwe. Prov. 5.9. En wilt noyt echte man voor onverstandich houwen, Oock schoon hy vorder treckt de gaven sijner vrouwen Als u de waerheyt leert; of datter schoonder beelt Als u de sin begrijpt hem inde sinnen speelt. Laet yder, dat hy mint, nae sijn gevallen prijsen, Geen minnaer houft het volck de reden aen te wijsen, Waer op sijn liefde staet. de grondeloose min Bestaet maer inde waen, en hangt maer aenden sin.

God geeft den man verlof hier in te mogen dwalen, En door een gulle sucht de gunst te laeten dalen Op al het soet beslach van sijn geminde vrou, Oock verder als misschien de reden eyschen sou. De liefd' is soet bedroch. laet echte lieden dolen In onderlinge min. God heeftet soo bevolen; Men hiel van overlang, men hiel de liefde blint, Om datse geen gebreck in lieve dingen vint. Men heeft een seker lant in ouden tijt ghevonden,Goi in sponsalibus vestes muliebres inducbant. Plutar. in Orat. consolet. ad Apolton. En t'heeft ons door de Faem sijn wijse toegesonden, Daer trock een bruydegom een keurs of vlieger aen, En moeste voor een tijt in vrouwe-kleeren gaen. Dat was genouch geseyt; ghy, die u kloucke leden Wilt aen het swacke volck, ghelijck het dient, besteden, Indien ghy sijt geneycht om wel te sijn ghepaert, Doet aen, wanneerje trout, der vrouwen sachten aert. Dat elders dwaesheyt is, en strijdich mette reden, Wort inde trou gedult, en aende vrou geleden, Siet, hoe de lieve God een echte wijf bemint, Hy steltse voor den man gelijck een troutel-kint. Gedenckt dit menichmael, ghy die u hebt begeven Om met een echte vrou u daghen af te leven, Verschoont haer swacken aert, verdraecht haer teere jeucht, Vergeet al watse feylt, en leytse totte deucht. Indien u bed-genoot koomt opentlick te missen, Gelijck een jonghe vrou haer lichte kan vergissen, Toont door een stillen wenck, of door een heus gelaet, Dat haer soodanich werck niet al te wel en staet. Dat is voor dan genouch. beschaemdelicke wonden En dienen nimmermeer, en dienen niet verbonden

Wanneer het yemant siet. ghy, kiest een stil vertreck En opent daer alleen met reden u ghebreck. Ten is geen wijse daet haer voor het hooft te stooten Of voor het schamper volck, of eygen huysgenooten. ‘Prijst vrienden, als het dient, prijst in het openbaer; ‘Maer straft, daer een alleen u straffe wort ghewaer. De tucht uyt eyger aert is quaet om op te swelgen, En al dit swacke volck genegen om te belgen, Dus, als ghy nu en dan een vrouwe straffen moet, Soo maeckt dat ghy het werck ter rechter uren doet. Indien ghy quade sucht wilt buygen totte reden, Soo ledicht uwen geest van alle bitterheden; Maeckt datter niet en sy door schamper jock geseyt, Maer door een-soet beklach, gelijckmen plaesters leyt. Het bitter worrem-kruyt plach aende mont te kleven, Het dient met eenich soet de kinders ingegeven; De tucht en haer gevolch is nut te sijn versacht, Soo wort de meeste vrucht de siele toe gebracht. Draecht even goede sorch niet staech te sitten dringen Op ick en weet niet wat, op alle kleyne dingen, Waer koomter oyt een dach wanneer men niet en kijft, Als staech een krygel hooft een hayr in stucken klijft? Wilt oock in dit gheval niet lang-verhaelick wesen, Maer, als ghy nae den eysch de feyl hebt aengewesen, Soo keert u reden om, en went u teenemael Van dit verdrietich werck tot eenich soet verhael. Wilt nimmer met verwijt van oude feylen spreken, Tot yemant die begint sijn feylen af te breken, Ontrent een reyne wond of uyt ghebeten seer En dient geen bitter kruyt, geen harde plaester meer.

Fy! die met strenge tucht en met een vinnich bijten Een afgeleyde feyl des niettemin verwijten, Fy hem! die evenstaech met recken besich sit, Oock als het krepel been is in het rechte lit. Ten lesten, wilje gunst aen uw gemael besteden, Soo deylt uw vrientschap uyt als mette gansche leden, Toont door een bly gelaet en door een soeten mont, Dat uw beleefde sucht is uyt een volle gront. ‘Weet yemant sijn geschenck met woorden op te proncken,Een wijs man (seyt Syrach) maeckt zijn gifte weerdich door lieffelicke woorden, maer wat sotten schencken dat maken sy selve onweert. cap. 20.13. ‘Al is de gave kleyn, noch schijnter veel geschoncken; ‘Maer een die wat hy schenckt met stuere wangen geeft ‘Is oock in miltheyt vreck, in heusheyt onbeleeft: Doch, om op vasten gront te wijsen aen de vrouwen Hoe alderley verschil is in het huys te schouwen, En hoe het echte volck moet paren met bescheyt, Soo dient het gansche stuck wat naerder aengeleyt. Het is een nutte les voor alle jonge dieren, Soo menich echte man, soo veelderley manieren, ‘Het staet in ons geplant, oock van het aenbegin, ‘Wat adem blasen kan dat heeft een eygen sin. ‘Gelijck als mensch en mensch verschillen inde leden, ‘Soo is oock mensch en mensch verscheyden inde seden, ‘Gelijck als mensch en mensch verschillen inde spijs', ‘Soo heeft een yder mensch een onderscheyden wijs'. Hierom dient onse vrou ten nausten op te weghen Waer toe haer bed-genoot is uytter aert genegen, Wat hem tot vreuchde treckt, en wat hem weder quelt, En waer hy soete lust of wangenougen stelt. Wel aen, ghebuychsaem hert, leert uwen hoeder kennen, Leert met u gansche doen aen hem alleen gewennen;

Op 'smans genegentheyt by de vrouwen acht te nemen. Want, als u rechter-hant is metten man gepaert, Soo dienje van ghelijck te trouwen sijnen aert. Sy die uyt echte sucht heeft eenich wel behagen Den naem van haeren man voor alle man te dragen, Dient, met gelijcke lust, te toonen metter daet Dat sy de vrouwe-plicht niet inden naem en laet. ‘Die uyt haer ouders huys is totten man getreden, ‘Dient in haer ouders huys te laeten haere seden; ‘Die by een echten man ter neder is geset, ‘Dient wat de man ghebiet te noemen haere wet. ‘Daer is geen beter ding om herten in te winnen, ‘Als tot sijn even mensch te neygen mette sinnen, ‘Die naer een weerden vrient kan buygen sijn verstant, ‘Maeckt in desselven hert een onverbroken bant. De his Horat. lib. 1. Epist. 18. Amphion was ghesint tot dichten ende schrijven, Nec cum venari volet ille, poëmata panges:

Gratia sic fratrum geminorum Amphionis atque

Zethi dissiluit; donec suspecta severo

Conticuit-lyra. fraternis cessisse putatur

Moribus Amphion. Maer Zethus nam vermaeck de bosschen af te drijven; Het was een wijt verschil, en soo verscheyden aert En konde (soo het scheen) niet langhe sijn gepaert. Maer als Amphion sach, dat sijn ghedweege seden By Zethi wilden geest niet konden sijn gheleden, Hy leyt de Cyter af, en, met een volle macht, Packt netten opten hals, en geeft hem opte jacht. ‘Een vrient moet om een vrient een out gebreck verlaten, ‘Een vrient moet om een vrient sijn eygen wesen haten, ‘En worden dat hy is; een vrient moet om een vrient Vrywillich onderstaen, oock dat hem niet en dient. Noch vorder moet de vrou haer sinnen leeren buygen, En door een willich hert de nyders overtuyghen, Een sacht, een vlytich ooch, een reyn en stil gemoet, Dat is, o jonge vrou, u beste bruylof-goet.

Andromache, van outs in dese deucht ghepresen, Socht in haer gans bedrijf van eenen sin te wesen Met Hector haeren man; sy was, uyt eyger aert, Afkeerich vande krijch, en van gheweer vervaert; Maer als sy wert ghewaer dat Hector was genegen Om met een swacke lans en met een blancken degen Te rennen door het velt, doen booch haer gansche siel Tot al wat Hector prees, wat Hector wel geviel. Sy quam met eyger hant sijn felle peerden streelen, Sy hing hun om de kop haer eygen hooft-juweelen, Sy stack op sijnen helm een hupschen vederbos,Et galeam capiti qua daret vxor erat. Ovid. Sy bant zijn wapen vast, en dedet weder los; Sy liet een syden keel met enckel gout bordueren, Dat vlooch, wanneermen slouch, te Troyen op de mueren; Sy bracht hem sijn geweer, en sprack met kloucken moet Keert weder, edel sweert, sat van Achilles bloet. Sy liet aen sijne lans haer eygen sleuyer swieren, En stack een geestich woort op alle velt-banieren, Sy déd' hem uytgeley, tot aende buyte-vest, En gaf hem voor de foy, een kusjen op het lest. Dit heeft den vromen held soo byster wel bevallen, Dat hy de wijse vrou hielt verre boven allen, En ofse wat te groot aen d'een en d'ander scheen, Sy docht hem wel te pas, jae schoonder als Heleen. Omnibus Andromache visa est spaciosior aquo, Vnus qui modicam diceret, Hector erat.

Ovid.

Wanner een herders kint, door soete min ontsteken, Koomt groeten met gesang Eleusis klare beken,

En speelt een geestich liet, of singtet metten mont, Het waters is beroert en bobbelt uytte gront,Solinus cap. 11. in Halesina sive (vt alij malunt) El[e]usinâ regione, inquit: fons, aliàs quietus & tranquillus, cum siletur; si insonent tibia, exultabundus ad cantum elevatur, &, quasi miretur dulcedinem vocis, ultra mangines intumescit. Vide ad hoc Aristot. cap. 51. & 52. de Admirand.

Het water staet en bruyst, en wort om hooch gedreven, Het water huppelt op, en krijcht een ander leven,

Het water bortelt uyt, en maeckt een bly ghebaer, Als offet door het spel tot vreucht ghetogen waer. Maer als dan wederom de mousel koomt te swijgen, Soo laet de koele beeck haer bobbels nedersijgen, En staet dan weder stil. dit sy een vrouwen-beelt, Die door en metten man, en anders niet, en speelt. Leert stonden, jonge vrou, leert tijden overwegen, En jockt wanneer de man tot jocken is ghenegen; Maer hout u weder in, en voucht u nae den eysch Wanneer hy besich is met eenich hooch gepeys. Een vrou van soeten aert heeft overal te poogen Te sijn met haeren man gelijck twee menschen oogen Door eenen geest bestiert; al waer het eene siet Daer ist van stonden aen dat oock het ander schiet. Al is de spiegel-kas verciert aen alle kanten Met perels, edel gout, jae fijne diamanten, Soo maer het duyster glas geen beelt te recht en wijst,Plutarch. aux precept. de mariag.

Comme vn miroir pour estre bien doré & enrichj de pierres precieuses ne sert de rien, s'il ne represente bien au vif la face de celuy qui se mire dedans; Aussi ne plaist point vne femme pour avoir beaucoup de biens, si elle ne rend sa vie semblable, & ses moeurs & conditions conformes a celles de son marj. Soo koomter niet een mensch die glas of spiegel prijst. Al is een jonge vrou aen alle kant behanghen Met ketens om den hals, met perels om de wangen, Noch isser geen juweel dat haer vercieren kan, Indiense niet en toont het beelt van haeren man. Een spiegel moet het al vertoonen naer het leven, Moet aen een bly ghelaet een vroylick schijnsel geven, Moet treurich wijsen aen een die verdrietich siet, Of, soo haer dat ontbreeckt, soo deucht de spiegel niet. Een wijf van rechte stof behoort in alle stucken Den sin van haeren man ten nausten uyt te drucken, Het is een groote deucht, een ciersel vande bruyt, Haer man te drincken in, haer man te drucken uyt.

'smans aert by de vrouwen in te volghen. Geen vrouw en heeft de macht haer plichten uyt te wercken, Als die haer heeft gestelt om neerstich aen te mercken Den aert van haeren man, maer wie haer des verstaet, Heeft als een vaste peyl daer sy op t'seyle gaet. Erasmus in tract. de Christ. Matrim. Ick hebb' een soete vont op dit geval ghelesen, En siet! dat yemant weet kan yder dienstich wesen; Daer was een seker man, gans veerdich totte spijt, En (dat het slimste was) het duerde langen tijt: Een die geen kennis had van sijn onsoete kueren, En konde by den mensch als geenen tijt gedueren; Sijn wijf des niettemin misprees hem nimmermeer, Maer (wie hem tegen was) verhief hem wonder seer. De gront dient aengemerckt. de man, van swaere saecken By wijlen los gestelt, nam sonderling vermaecken Te dichten eenich veers; dit was hem groote lust, En, schoon hy was beroert, hy vont hem dan gerust. Hier op wist dese vrou met alle vlijt te letten, En, nae de tijt gedrouch, haer dingen aen te setten; Des, schoon hy menichmael ontstack gelijck een vlam, Hy werd, door haer beleyt, soo mack gelijck een lam. Sy wist in dit geval een rijmtjen in te brengen, Sy wist van stonden aen in haeren praet te mengen Een lied, of kluchtich dicht, by hem wel eer gemaeckt En siet, daer was de man als aen het hert geraeckt; Het onweer was gedaen, hy kreech een ander wesen, Daer quam ghelijck een son hem in het breyn geresen, En scheen door al het huys. En siet, op desen gront Soo wast dat al het huys in goeden vrede stont. Wat quaet en kan de vrou niet in het huys verhoeden, Die maer een sachten aert kan inden boesem voeden?

Tis wonder watmen doet, en door de reden werckt, Als yemant met bescheyt op alle dingen merckt. Wat is doch vande mensch! om kleyne vysevasenSolon statuit vt puella, prius quàm induceretur in thalamum, malum Cydonium arroderet, ne quid offenderet oris halitus, haec cura poterat videri indigna legislatore nisi frequenter res nihili dirimeret mortalium amicitias. Erasm. Siet yemant menichmael de gansche buerte rasen, Hoe dickmael om een woort, om ick en weet niet wat, Rijst tweedracht in het huys, en oproer inde stadt. De daet die wijstet aen dat, even groote dieren, Verschricken, hortich sijn, en uytter maten tieren, En alsmen naderhant de rechte gronden siet, Dan ist een wint, een damp, een mist, een enckel niet. Geen Elephant en kan een witten douck verdragen, Het kraeyen van een haen dat kan een Leeuwe jagen, Indienmen in het wout maer eens den trommel roert, De Tygher wort terstont met dulheyt omgevoert. Men hoortet over al, dat jae gheringe saecken Oock by een deftich man geen kleyn beroerte maecken; ‘Door ick en weet niet wat is menich hooft verdraeyt, ‘Door ick en weet niet wat is menich hert ghepaeyt. De mannen meestendeel, soo maer de vrouwen willen, Sijn licht in rust gebracht, en inder haest te stillen, Alleen dient by het wijf in alle vlijt gelet, En wat een man beroert, en wat hem weder set. Wat dienter veel geseyt, of veel te sijn geschreven? Of voor het echte volck veel boucken uyt-gegeven? ‘Het beste dat het wijf van yemant leeren kan, ‘Is sacht, is vreedsaem sijn, en heulen metten man. Ick segge noch eenmael tot alle jonghe vrouwen, Ick segghe voor besluyt; leert desen regel houwen, Staet niet op eygen breyn, keert uwe sinnen om, En weest aen uwen man een rechte Sonne-blom:

Au païs de la Beoce la coustume est que le jour de nopces, quand on met le voile nuptial a l'espousée, on luy met aussi sur la teste vn chappeau du ramage d'asperge sauvage, pource que celle plante d'une trespoignante espine produit vn tres-doux fruict: Aussi la mariée, pourveu que le marj ou la femme ne s'ennuye point pour la premiere difficulté ou facherie qu'il y a en mariage, luy apportera puis apres vne tresdouce & tresamiable compagnie. Plutarch aux Preceptes de Mariage. Ick acht ghy kent de plant; sy laet haer nederdalen Soo haest de sonne neycht: sy groet de gulde stralen So haest de sonne rijst; sy leeft in haeren vrient: Ghy weet dat metten man juyst soo gehandelt dient. Ick vreese, dit begin sal u verdrietich schijnen, Maer treet wat dieper in, het bitter sal verdwijnen; Niet dat een jongen os soo inde lenden prangt, Als dat het eerste jock hem aende leden hangt. Al waermen yet begint, daer sijn bedroufde banden, Het vyer geeft bitschen roock, eer dat het koomt te branden, Maer die met soet ghedult blijft sitten inde schouw, Wort, naer een kleynen tijt, verlaten vande kouw. Siet my de lieden aen, die inde mynen wercken, Waer valt haer eerste sweet, als op de rouwe sercken? Noch dient hier evenwel de moeyte niet gheschout, Tis steenich boven op, maer onder leyt het gout. Wy vinden in t'gemeen, dat alle soete dingen Ontrent den eersten trap haer bitter mede bringen; Ick raede niettemin, ghelijck een trouwe vrient, Dat om een suer begin geen soet ghelaeten dient. Al straelt de felle bie, het sap van honich-raten En wort noch evenwel niet onder haer ghelaten, Of schoon de purper-roos oock dichte prickels biet, De vryster onderwijl en laet het plucken niet. Al is de gansche noot bekleet met harde schellen, Men plach des niettemin haer keirens uyt te pellen; Al is de nieuwe trou niet sonder drouve pijn, Koom naerder, jonge bruyt, het sal u beter sijn. ‘De liefde baert ghedult, en haet het leppich spreken, ‘De liefde duyckt en swijcht, de liefde deckt ghebreken,

Met huwelick, een werck der liefde. ‘De liefde weert gheschil en ander ongheval, ‘De liefde, jonge vrouw, de liefde rechtet al. Ghy hebt in u beroup een wesen aenghenomen, Daer liefde dient te sijn, daer liefde dient te komen, Daer liefde sonder end moet wassen alle tijt, Het trouwen is een werck de liefde toeghewijt. Maer hier nu dient besorcht u liefde niet te gronden Of op een aerdich lijf, of op de kloucke vonden Van eenich menschen breyn; of op een losse vreucht, Die vande weelde spruyt of bortelt uytte jeucht. Ghy wort u weerde lief door liefde toeghedreven, Om dat hy is u deel van Gode toegheschreven, Laet dat u baken sijn, en siet, ô lieve, siet Niet wat hy weerdich is, maer wat u God ghebiet.Ce qu'est le cerveau aux nerfs, oula foye aux coeuraux arteres; cela mesme est l'amour est Dieu aux amities humaines; c'est a dire filets & branches, qui en dependent. ce divin amour n'y estant point, les amities ne sont point amitie, mais vne conspiration, vn accorta discorder avec Dieu; amities fondées sur le plaisir ou sur le gain; qui cessent quand les plaisirs perdent leur goust par l'aage, ou quand le profit diminue, ou n'est point egualement distribué. Mais les amities fondées sur l'amour de Dieu, sont fermes, parce qu'elles sont fondées sur vn fondement asseuré. Molin. De l'amour de Dieu au 3. degré. Dat is de rechte gront, waer op de swacke vrouwen, Waer op besette mans haer liefde moeten bouwen; ‘Wat sucht dat eenich mensch op aerdsche dinghen stelt ‘En is maer wacke snee die van den reghen smelt. Is dan misschien uw deel noch handich inde leden, Noch deftich in beleyt, noch abel inde seden; Maer rou en sonder geest, oock dickmael onghesint, Hy dient noch evenwel in God te sijn ghemint, Om God te sijn ghelieft. hy dient te sijn ghedragen, Dat is in u beroup des Heeren welbehaghen; Seght dan, hoe dattet gae, dit is mijn eyghen lot, ‘Die haeren hoeder eert, vereert oock haeren God. War isser menich ampt groot, achtbaer, hooch-verheven, Niet om der menschen wil, aen wie het is gegeven, Maer om den staet alleen? ghy, eert dan uwen vrient, Om dattet God beveelt, al isset onverdient.

Diepe verbintenisse tusschen man en wijf.Fortassè maritus indignus est cui se submittat vxor; at non indignus Dominus, qui praecepit vt subdita sit, non ob aliud nisi quia maritus est. Fortassis ingratus est maritus, at obsequij praemium recipiet ab eo cujus amore servivit indigno. Erasm. de Christ. Matrim. in fin.

Apostolus vult obediri dominis non solùm commodis ac modestis, verùm etiam iniquis ac difficilibus. ergò etsi morosus maritus, non tamen perit autoritas, ne confundatur ordo. Het sal u swacke siel gheweldich konnen helpen, En dickmael in verdriet u drouve tranen stelpen, Indien u Christen-hert geduerich voelen kan Den Hemel in het huys, en God in uwen man. ‘Tis dwaesheyt yet te doen, als God' alleen ter eeren, ‘Om dat ons aerds bedrijf soo licht kan ommekeeren, ‘Soo licht kan overgaen van vreuchde tot verdriet, ‘En wie vint immer troost die op de werelt siet? Ghy, voucht u na u deel, en doet sijn wel-behaghen Niet slechs in eenich deel, of op ghesette daghen, Maer staech, en overal (ten waere sijn ghebot Ging buyten u ghemoet en tegen uwen God) Want als een echte vrou haer niet en laet bewegen Ten goede vande man, dan als het is gelegen, En juyst wanneer het past; soo is haer gans bedrijf Geen dienst voor haren vrient, maer eygen tijt-verdrijf. Des roep ick op een nieu, leert even quade slaghen Verwinnen met ghedult, en sonder morren draghen, Weest sacht in u ghebaer, en stille van ghemoet, En hout dat ghy den Heer met lijden hulde doet. God heeft van eersten aen, doen Eva wert gheschapen, De stoffe totte vrou uyt Adam willen rapen; Ten eynde dit ghespan, door echte min ghepaert, Mocht eens en eenich sijn, en van ghelijcken aert. God kond' het eerste vlees ten vollen onderscheyden, En uyt besonder stof de vrouwe toebereyden; Maer des al niettemin het teere vrou-geslacht Is voor den man ghemaeckt en uyt den man ghewracht: ‘Geen dier en heeft de macht sijn eyghen brant te blussen, ‘Geen lip en heeft vermaeck sijn over-lip te kussen;

‘Geen hant en wast haer selfs, geen mensch en is geheel; ‘Een yeder is maer half, en souckt een tegen-deel. Wanneer een gave slang in stucken is ghesneden, Sy wispelt in het sant, en souckt haer eerste leden, Sy wringt haer sonder rust. soo gaetet metten mensch Hy woelt, tot dat hy vint sijn deel, sijn eersten wensch. Siet wat een wonder ding! wie kan de diepe vonden Van Godes hooch beleyt met reden ondergronden? En wegen nae den eysch? het wijf is haeren man Vry naerder inghelijft als yemant dencken kan. De man heeft wederom, en uyt ghelijcke reden, Gemeenschap aende vrou, en haere gansche leden, Hy vint in sijn ghemael sijn vleys, sijn eygen been,Cum sujpartem vir amiserit in creatione mulieris, non est mirum, virum ad eam magno impetie ferri. Calvin. Genes. 2.21. En hierom is gheseyt, Sy twee die worden een. Al wat een geestich breyn, nae lang bedachte reden, Naer hooch en diep ghepeys, hier over mochte smeden; Al wat een reyne sucht kan worden toegepast Dat leyt in dese spreuck in eenen hoop ghetast. Wie haet sijn eyghen vleys? wie salder oyt krakeelen Met eygen ingewant, met aengebore deelen?Vbi quaeso propior animorum conjunctio, vbi certior fiducia quàm in matrimonio, quum vter volens se tradat in potestatem alterius, sibi quodammodo adimens jus sui corporis? Erasm. de Christ. Matrim. ‘Hy is in volle daet van reden afghewent, ‘Die met een vinnich hert sijn eyge leden schent. Hoe wel sou alle ding met echte lieden tieren, Indien men over-hant sich wilde leeren vieren! Indien het wijf den man, de man verdrouch het wijf, Niet als een slaep-gesel, maer als een eygen lijf.Abraham seyde tot Loth: laet ons niet twisten, want wy sijn broeders. Genes. 13.8. Gewis soo eens het volck de kracht van dese reden Wou printen inde borst, en menghen inde seden,Maer man ende vrouwe moeten segghen: laet ons niet twisten, want wy sijn een. Ten waere nut of noot te brenghen eenich licht Of tot het mans beroup, of aende vrouwe-plicht:

Romani vrsum & taurum colligabãt, vt sese mutuò vexarent. contrarium de conjugibus cogicandum, illi enim juncti sunt, vt sese mutuò demulceant. Maer nu men onse jeucht siet inde tochten woelen, En van de waere trou geen rechte gronden voelen, Soo dient het oude woort haer dickmael aengheseyt, Niet als een nieuwe wet, maer op een nieu bereyt. Doch eer wy vorder gaen, soo dient het wijf te letten Dat wy niet soo ghemeen haer desen regel setten, Als ofse, sonder feyl, en op een juysten draet, Moest passen op den man, oock schoon hy qualick gaet. Neen, dat is niet ghemeent. ‘geen wijf en is ghebonden ‘Te heulen metten man tot aendeel vande sonden. Maer in het tegendeel soo dient te sijn betracht Dat, wie van beyde doolt, te rechte sy ghebracht. Doch hoe een snege vrou moet haeren heer vermanen, Daer staet een breeder wech nae desen toe te banen; Hier sy alleen gheleert, dat niet, als in het goet, Het wijf haer metten man te samen voughen moet. Noch isset niet ghenouch; want in verscheyde saecken Die middel-matich sijn, of ymmers niet en slaken De banden vande tucht, moet even nu en dan Het wesen vande vrou niet hellen nae den man. Neemt dat een kackerlack, in weelden uytghelaten, Is besich alle tijt met jocken ende praten; Of dat een vyser hooft is soo geweldich swaer Als of hy uytter aert een siele-pijnder waer: Moet stracx daerom het wijf nae malle weelde jaghen? Of door een eeuwich leet haer eyghen herte knaghen? De wijse seggen, neen. En vreucht, en drouve pijn En staet niet alle tijt om naegedaen te sijn. Koomt naerder, Sang-goddin, en opent uwe gronden, Door eenich sinne-beelt, of diergelijcke vonden,

Stelt wat ghy seggen wilt eens inden lichten dach, Op dat een jonge vrou u sin beseffen mach.

Wie met een veerdich schip wil over water seylen, Dient in ghelijcke maet de lading af te deylen; Want soo het over kant, of syde-lastich helt, De reyse dient ghestaeckt, of immers uytghestelt.

Huwelicx Evenaer. Vraecht yemant wat het schip in desen wil bedieden? Het is een evenaer voor nieu-ghetroude lieden, Wil man, wil echte wijf vervullen haeren plicht, Sy dienen even staech te sitten int gewicht.Non semper similia similibus in matrimonio cõgruunt. Si juvenis erit naturâ lentior, conveniet sponsa vigilantioris ingenij. Si sponsus erit profusior, conveniet vxor frugalior, & ad rem servandam attentior. Rursus, si juvenis erit ardentioris ingenij, accommodabitur puella temperatioris naturae, vt pro tempore nôrit cedered & obsequi. Erasm. De Christ. Matrim. Indien een quistich man speelt over al de gilde, Ghy, moeder van het huys, en sijt dan niet te milde; Of soo misschien u man de beurs gheduerich sluyt, Soo geeft, wanneer het dient, een weynich ruymer uyt. Indien hy wat te licht tot morren is geneghen, Soo laet u soeten aert sijn stuerheyt overwegen;Vt aqua vino admixta reddit illud moderatius, & sobriae nymphae deum temulentum compescunt; sic in matrimonio fervorem mariti vxor tepida temperet. Of gaet hy wat te sacht, of, ick en weer niet hoe, Soo maeckt dat u beleyt daer peper onder doe. Int kort', het echte paer dient over-hant te leven, Al wat hier yemant schort, dat moet daer yemant geven; Het soet versacht het suer, het suer dat wett' het soet; Soo ist dat hier de kock de sauce menghen moet.Eyeren met beyeren (segghen de Zeeuwen) is den huwelicken staet. Gelijck het bly gesang, door onghelijcke stemmen, Doet, yeder die het hoort in soete vreuchde swemmen; Soo wort het echte bed, door vriendelicken strijt, Ten goede van het huys de liefde toegewijt. Waer yemant gasten noot, daer is het nut te letten En hoe, en waer het volck aen tafel is te setten; Geen mensch en is soo wel met spijs en dranck gedient, Harmoniam debet habere matrimoniũ, alioquin tristis est cantio, & ideò lyra in Hieroglyphicis conjugium significat. Erasm. Dan als hy by hem vint een soeten tafel-vrient. Men vint schier yder hooft verscheyden inde seden, Hier tongen wel bespraeckt, daer monden sonder reden, Hier yemant geestich mal, en meester in het jock, Daer yemant sonder vreucht, en swaer gelijck een block. Indien het stilste volck is over hoop geseten, Soo wort in dat gewest de soete vreucht vergeten;

Indien het vrolick deel is op een ander sy, Soo wort de maeltijt woest, en ongeregelt bly. Ghy daerom, sydy weert, leert alderley manieren Vermengen nae den eysch, en onder een schakieren; Ten is niet even veel hoe yemant gasten set, Dus hout in dit geval de Griecsche tafel-wet.De hac Xenophon. Het waere wonder nut, dat, alsser vemant troude, Men op gelijcken voet de paren schicken woude; Of soo ghy hebt alreets uw echte wederpaer, Soo stelt noch in het huys een rechten evenaer. Dit dient den man gheseyt, dit dient het wijf te weten, Dit dient voor eens geleert, en nimmermeer vergeten; Dit dient, al eer men vrijt, te vooren overdacht, Dit dient wanneermen trout, en alle tijt betracht. God heeft op dese wijs' en om ghelijcke reden,1. Corinth. 12.24. Gevoucht het gansche lijf, ghetempert onse leden; Niet verre van het oir, dat noyt en wort gheroert. Daer wort het wacker oogh geduerich omgevoert. De buyck en sijn ghevolch, die niet en kan bejagen, Wort vande snelle voet ghewillich omgedragen; De hant is, die het raept; de vuyst, die neerstich wint Al wat de tant verbreeckt, en wat de mont verslint. Tis nut dat echte lien haer saecken overmercken, Om nae den rechten eysch haer plichten uyt te wercken: De man moet op de straet om sijnen handel gaen, Het wijf moet in het huys de keucken gade slaen. Men vint een selsaem lant, daer slechs alleen de wijven Oock met het buyte-volck den ganschen handel drijven, De man die broelt in huys, en moeyt hem met het kint, De man let of de meyt eenparich garen spint.Mela d[e]scriptor orbis memoriae prodidit in partibus quibusdam AEgypti mulieres solitas obire munia extra domum, nempe forum ac negotia, viros domi pensa ac curam rei domesticae.

Bescheyden werck van man en wijf. Daer sijn oock vlecken selfs in onse kust gelegen, Daer vrouwen handel doen en groote saecken plegen; Iae reysen overal, terwijlen dat de man Sit ledich, sit en trouft ontrent een volle kan.Quin & in Bataviâ mulieres multùm exercent mercimonia, viri potant. Ludovic. Vives lib. de offic. Mariti cap. de Domi. Met oorlof, wie het raeckt, het sijn bekaeyde streken, Die van het oude recht sijn byster afgheweken; Waerom doch mans bedrijf de vrouwe toegepast? Sy is het swackste deel, haer dient de minste last. Het vlytich straet-gewoel wort inde man gepresen, Maer in een teere vrou een stil en sedich wesen;Celebre exemplum est, quod Dictys Cretensis refert Penthesileam Amazonum reginam, ex decreto exercitus Graecorum, seminecem ex equo ab Achille deturbatam, in Scamandrum fluvium praecipitatam, quoniã naturae sexusque conditionem superare fuisset ausa. Dict. lib. 4. de bell. Trojan.

Chacun doibt considerer en son ordre quel rang qu'il tiene, & estudier a le bien garder, sans y rien troubler. Viret. Ghy, reyst dan, neerstich man, en past op u gewin; Ghy, set u, jonge vrou, en let op u gesin. Ghy, let op u bedrijf, en alle kleyne baten, En wilt u op de winst niet al te seer verlaten; De man is wel het hooft, die groote dingen doet, Maer die het evenwel niet al bégraeyen moet. Ick wou dat over al de jonghe vrouwen wisten, Hoe veel, oock in het kleyn, een vrouwe kan verquisten: Tis wint, dat eenich man sijn hooft geduerich breeckt, Indien, o jonge vrou, u hant geduerich leeckt.Light gaynes make heauye purses.

Engels[c]h spreeckw[oo]rt. Al wat de man vergaert, dat kan het wijf verstroyen; Al wat de man verspaert, dat kan het wijf vermoyen: Al wat de man bejaecht door lastich hant-bedrijf, Al wat de man bekoomt, dat spilt een quistich wijf. Ghy, die voor desen tijt niet recht en hebt geweten Hoe dat het vrouwen-ampt hier dient te sijn gequeten, Koom, hoort den goeden man, dien ghy hier onder siet V spellen dijne les, en klaghen sijn verdriet.

Al draegh ick, wat ick mach, noch deuchtet niet met allen, Mits een, die mede draeght, het pack wil laeten vallen:

Mijn hulp is mijn belet; mijn troost is mijn verdriet; Mijn vlijt is sonder vrucht; mijn sweet en gelter niet. ‘Of wel die vooren gaet sich quijt ten alderbesten, ‘Tis al maer hoy gedorst alst hapert aenden lesten;

Hoe en wanneer te vermanen. ‘Al spant een rustich knecht twee peerden inde plouch, ‘Soo t'een maer qualick wilt, het gaeter slecht genouch. Qui a compagnon il a maistre. Fransch speeckwoort. ‘Siet! alsser eenich ding twee menschen is bevolen, ‘Een die te rugge treckt, doet sijnen marker dolen: ‘Al is u klouck beleyt gegront op wijsen raet, ‘Noch hangtet altemael aen uwen mede-maet. Onthout my dese les, ghy vrouwen ende mannen, Die met den echten bant sijt aen het huys gespannen, ‘Hout u bescheyden deel, en draecht gemeene last, Mola Hieroglyphicè humanae vitae commercium denotat; propterea quod molares perpetuò duo alter alterius ope ita indigeat, vt singuli nullum opus faciant; vt annotavit Henricus Salmuth in Comment. ad nova Reperta Guidonis Pancirolli. Cap. de moletrin. & astipulatur Pierius lib 49. Hierogl. Nos hîc conjugals vitae applicandum duximus. Quin & Prophetã Iobum metaphoricè ita locutum animadversum est cap. 31. 11. verbis molat alteri vxor. quod de obscoeno intellectu interpretari solet. Ioh. Drusus lib. 5. obser. cap. 5. vt ex sequentibus verbis in eodem textu apparet. & eodem sensu. Alienas permolere vxores Horatius alibi díxit. ‘Het gaet de leden wel als d'een hant d'ander wast. De man is mette vrou ghelijck twee mole-steenen Die onderling behulp malkander moeten leenen, Want alsser een ontwijckt, of sijn bewegen staeckt; Of schoon de tweede maelt, daer wort geen bloem gemaeckt. Indien het nu gebeurt, dat in het echte leven V man, door vreemde sucht, wort vanden wech gedreven, En uyt een eygen sin wil dinghen onderstaen Die sonder reden sijn, of uyt den regel gaen; Ghy in het tegendeel, in seden onderscheyden, Wenst, uyt een reyn gemoet, hem af te mogen leyden Van dat hem qualick voucht; so dient voor eerst bedacht Hoe dat de rechte tucht dient uyt te sijn gewracht. Of schoon ghy menichmael siet eenich ding gebeuren, Dat, tot gemeene rust, is dienstich af te keuren; En kantter evenwel niet hortich tegen aen, Maer wilt het gansche stuck te voren overslaen. Let eerst of u gepeys bestaet in goede reden, En dan seght u belang by wijse van ghebeden, En niet door onverstant, of door een hart gebod, Het wijf dat heerschen wil kant tegen haren God.

En dan noch evenwel en moochje niet vermanen, Wanner u weerde vrient door onbesuysde wanen Is inden geest beroert. ontrent een kranck gesicht En dient geen sonne-schijn, geen aengesteken licht. Als t'water is geroert, men laetet weder sincken, Eer datter yemant poocht te putten of te drincken, Hy doet een quade slach, die aende sweere nijpt, Eer dat de puyst geneest, of dat het etter rijpt. Abigel heeft de grant van dese kunst geweten, Die, eer het hoofdich nat in Nabal was geseten, Hem niet een woort en sprack; maer ging hem dapper aen, Als hem en wijn en slaep was uyt het hooft gegaen. Abigel, soo het schijnt, heeft eerstmael uyt-gevonden Hoe dat een korsel hooft dient in te sijn ghebonden, Te weten nae de wrock, en naer een soeten slaep, En als het moedich hert is dwee ghelijck een schaep. Tis dienstich in het bed u man sijn les te seggen, Hy moet daer, hoe het gaet, in stilte blijven leggen; Sijn geest heeft dan gerust, en hy is nuchters monts, ‘Noyt beter huys-vermaen als in het sachte dons. Ghy, leert dan uwen vrient in heete tochten mijden, En tast hem nimmer aen als op bequame tijden; En, alst de reden eyst, soo kiest een stjl vertreck, En doet, op dese wijs, een sedich huys-gespreck: Ick weet, het is geseyt een langen tijt gheleden, Ick weet, het is geseyt niet sonder groote reden, Dat, wie sijn rijcker geeft, en wie sijn wijser leert, Is uyt een sotte waen van wijsheyt afghekeert. Ick weet hoe God den man heeft boven ons verheven, Heeft aen sijn edel breyn een hooger aert gegeven;

Ick kenne mijn gebreck, en evenwel nochtans Soo is een swacke vrou oock dienstich aende mans. Wien isset onbekent, dat oock geringe knechten Den Heere van het huys by wijlen onderrechten? En dat oock menich vorst sich niet en heeft geschaemt, Dat onder sijnen raet een vrouwe was genaemt? Als Sara was gesint om Agar wech te drijven, Haer man in tegendeel die wilse laeten blijven; En datter menich woort hier over was ontstaen, Siet, Abram liet de maecht en haren soone gaen.

De groote Nahual,Nahual is een naem van een Walvisch, vande welcke siet Ortel. in Islandia. uyt vreese van te missen, Gebruyckt tot sijn gheleyd een vande minste vissen, En dat noch als het dier ontrent de droochte koomt, En voor een dorre strant of harde klippe schroomt. Interdum revelatur minori quod major nescit. l. potiores C. de offic. rect. provinc. & ib. gloss. ab omnibus laudata. Het muysje vander zee koomt vooren uyt gevaren, En vint een goeden wech, oock midden inde baren; Siet! hoe het kleynste dier oock mette saecken doet, Het leert het grootste beest hoe dat het swemmen moet.Balena, quando prae-grandi superciliorum pondere obrutis ejus oculis videre instantia saxa non potest, Musculo duce vtitur, qui praenatet, & viam demonstret oculorum vice. Plin. Hier uyt wort dan gemerckt hoe dat oock kleyne dingen By wijlen raet en hulp tot groote saecken bringen; Ghy, denckt dat oock een vrouw, al isse wonder slecht, Een klouck en deftich man by wijlen onderrecht. Laet my dan, weerde vrient, u sinnen heden stieren, Laet my doch heden sijn een vande minste dieren; Misschien soo kan het sijn, dat ick in dit gheval V eenich driftich sant, of rotse wijsen sal.Foeminarum praecepta saepè maritos juvant. Nam, vt caeteras omittam, Pompeja Plotina incredibile dictu quàm auxerit gloriam Trajani. Aurel. Victor.

V man aldus gemaent sal jae de soete klachten Ontfangen met bescheyt, en nae de reden achten;

Waer is van hondert een soo dom en onbeleeft, Die aen een tydich woort het oire niet en geeft?Blanda mulierum Rhetorica quidvis obtinet. Richter. in axiom historic. Wie sal met beter aert het manne-breyn bewegen Als sijn geminde vrou? die, naer het is gelegen,

Exempelen van wijse en deftige vrouwen.Nemo magsiter ita persuadere potest, quemadmodum vxor. Chrysost. Homil. 19.

1. Corinth. 7. Hem leyden, ove