Eerste deel van't christelick hvys-wyf Vertoont inde ghestalte van bruyt,
Met by-vouginge vande mannelicke tegen-plichten.
NAdien ick, teere Maecht, uw plichten heb beschreven; Soo vind' ick, by ghevolch, mijn sinnen aengedreven, Om door een nieu gedicht te brenghen aenden dach, Hoe dat een echte vrou haer ampt bereycken mach. Oneyndelick Begin, wiens onbegrepe wesen Is in het groote bouck van alle ding te lesen, Die eenmael, door het Woort, en uyt een enckel niet Hebst in het licht gebracht al wat het ooge siet; Die eerst het soet Behulp hebst aen den man gegeven, Om, tot gemeenen troost, by een te mogen leven, En, tot een meerder gunst, tot beyden hebst geseyt: Wort door een vruchtbaer saet op aerden uyt-gebreydt; Tot dy is ons gebedt; Laet heden rijcke stralen, Laet even dijnen geest in desen boesem dalen: Op dat ick, met bescheyt, en door een soet ghedicht, En my, en al het volck mach leeren haeren plicht.
Voor wien ende tot wat eynde dit werck gemaeckt sy. Ionckvrouwen, eerste gront van alle lieve panden, Die in een suyver hert gevoelt een fackel branden, Een fackel van de jeucht; gevoelt een soete wet, Die Godt heeft over ons, heeft over u geset. Ionckvrouwen, rijper aert, die in het echte leven Alreede zijt gevest, als aenden man ghegeven, Alreede moeders hiet, en, met een soete tucht, Alreede besich zijt ontrent een jonghe vrucht. Ionckvrouwen, eensaem volck, aen wie ontijdich sterven Doet missen u behulp, doet uwen hoeder derven: Off die het kranck gestel met drouve posen dreycht, Off die het eynde selfs nu totter aerden neycht: Het is om uwent wil, dat ick vernieude snaren Ginck hechten aen de Luyt, en mette stemme paren, Het is om uwent wil, dat ick genegen ben Noch eenmael Zeeusch ghedicht te storten uytte pen. Ick hebbe 'taengemerckt dat uwe groene jaren Ontrent het vrouwen ampt zijn byster onervaeren, En datter menich wijff niet recht beseffen kan De regels van de trou, het voor-recht vanden man: Ick hebbet aengemerckt dat in het kinder-telen Matrimonium duos vitae fontes complectitur, Genituram, & liberovum Educationem. Erasm. tract. de Christ. matr. in pr. Veel menschen al te los met haere lusten spelen, En datmen menichmael ontrent een aerdich kint Noch voetsel nae den eysch, noch goede regels vint; Ick hebbet aengemerckt dat veel bedaechde lieden Haer eygen wederpaer geen sucht en konnen bieden, En dat een jonge Weuw, door al te korten rouw, Veel quade slaeghen doet ontrent een nieuwe trouw. Ick hebbe jae gemerckt, dat even kloecke mannen De strengen vande trouw off wat te vinnich spannen,
Off blijven even selfs in haeren plicht te kort, Soo dat de meeste feyl oock daer niet selden schort. Dit heeft in my de lust van dichten aengesteken, Om tot het gantsche land noch eens te moghen spreken, Misschien off ick het volck mocht trecken door de smaeck Off van het Zeeusche rijm, off van de ronde spraeck; Misschien oft onse pen yet neder konde setten, Dat aen de rouwe jeucht eens naeder dede letten En watter aen de trou de beste daghen heeft, En hoemen onder een in rechte vrede leeft. Het is wel eer gesien dat, even door ghedichten, De menschen boven al haer lieten onderrichten: En dat een woeste schaer, noch in het wout verspreyt, Door sang is ingetoomt, en totte deucht gheleyt. Nu, Vrienden, laet de tucht in uwen boesem vesten, En duyt de slechte kunst, en onsen dienst ten besten, Al schijn ick somtijts hart, leest echter door en door, Off schoon het bietje straelt, het geefter honich voor.
SOO haest uw naeste bloet ghedenckt aen u besteden, Soo gaet, voor alle werck, tot Gode met gebeden,Siet Gen. 24.12. Apud eos, qui Christianae militia nomen dederunt, moris semper fuit in exordiendis matrimonijs, nedum alirebus gravibus, summi Rectoris ac Domini numen implorare l. 2. C. de offic. praefect. praetor. Africa. Nov. ll. 109 de privileg. dot. h[o]ret. mulieris non praestand. God is de rechte born, de gront van echte min, In hem alleen zy hier en elders u begin. Daer is, ô teere Maecht, een groote saeck op handen, Men smeet voor uwen hals een jock van stale banden; Indien het wel geluckt, het is een groot gemack, Indien het qualick valt, het is een eeuwich pack. Ghy moocht een rijck besterff van uwen vader erven, Ghy kondt een schoon juweel van eenich mensch verwerven,
Kracht des huwelicx. ‘Ghy sult, by vrienden hulp, becomen staet en eer; ‘Maer wel ghepaert te zijn, is niet als vanden Heer.Huys ende goet erftmen vande Ouders, maer een verstandighe vrouwe compt vanden Heere.
Proverb. 19.14. Hoe rijck van eenich goet, hoe wel men is geboren, Wanneermen qualijck trout, dan isset al verloren;Het Frans spreecwoort seyt,
Il n'est bien né qui n'est bien marié. Van daer wort ons de vreucht verandert in geklach; Geluck en ongeluck hangt aen den bruylofts-dach. Al wat de keucken eyst, al wat de menschen houven, Staet aen den kooper vry voor al te mogen prouven; En, soo het niet en valt gelijck het eerstmael scheen, De coop is ongedaen, men sentet weder heen. 'tIs gansch een ander dinck wanneermen compt te trouwen, Wat yemant daer beprouft, dat moet hy eeuwich houwen, Want houvven is de naem. Wijs, sot, gesont en kranck, Men isser aen geboeyt zijn leven daegen lanck.Licet caeteri contractus quandoque possint contrahi ad certum tempus §. omnis Inst. de verbor. oblig. matrimonium tamen ad certum tempus non contrahitur. gloss. in c. omne 27. quaest. 2. Het wijff wort door den man ter eeren op gedreven,Splendent enim vxores honore maritorum. l. foemina ff. de Senator. Et cum sociae sint divini & humani juris, indignum lex aestimat, marito in altissimo dignitatis gradu constituto, vxoris dignitatem pariter non concrescere. l. si liberorum. C. de nupt. Off, in het tegendeel, tot schande wech ghegeven, Het wijff, nae datse trout, compt, na den eersten nacht, Off tot een hooge stam, off tot een laegh geslacht.Si le mary est noble, il annoblit sa femme roturiere. l. foemina ff. de Senat. l. cum te. l. ult. de nupt. Et si la Damoiselle espousse vn roturier, elle perd sa Noblesse. Bald. in l. 1. C. de dignit.
Ideoque Virginiam Auli filiam patriciam, plebeio nuptam, matronae Pudicitiae sacris arcuerunt, tanquam desiisset esse patricia, qua plebeio nupta esset. Liv. lib. 10. Et filia naturalis, nupta legittimo, efficitur legittima. Angel. in § quod vero in Auth. quib. mod. nat. effic. sui. Al kreech u wederpaer de witte lazeryeNulla infirmitas, etiam gravissima, matrimonium consummatum dissoluit, ne quidem lepra c. 1. & 2. de Conjug. Lepros. quod & nostri tenent. Schneyd. ad Tit. Inst. de Nupt. num. 36. alleg. ex jur. Civil. L. Si cum dotem §. maritus ff. sol. matr. Quid enim tam humanum est, quam fortuitis casibus mulieris maritum vel vxorem viri participem esse? Imò quidam volunt hoc casu ne quidem quoad thorum & mutuam servitutem fieri divortium, secundum Panorm. per. c. 2. de conjug. Lepros. ita Schneyd. d. Loc. cum mulier sui potestatem non habeat, sed vir, & contrà. Alij tamen complexum connubialem partem sanam praestare non cogi. Non licet, inquiunt, malum facere, vt eveniant bona: malum fieret, si occasio daretur morbum istum propagandi, hoc vno colore quod conjux nonsit deserendur, satis jtaque esse si servitium aegro praestetur in alijs, vel per se vel per alium. vid. addit ad Schneyd. d. loco. Al kreech u wederpaer de swarte rasernye,Licet furor matrimonium impediat, ne contrabatur, contractum tamen non dissoluit, l. furor. ff. de sponsalib. cum similib.
Geen gebreken en breken het huwelick. Al kreech u wederpaer het aldervuylste zeer, Hy blijft u man, u voocht, u hooft en overheer. Al waer u bed-genoot met roovers aengespannen, Al wordt hy uyttet landt om eenich quaet gebannen, Al is hy fun, of schelm, schorluyn, oft opperdieff, Al haetje zijn gebreck, hy blijft u weerde lieff.Mulier, pro furto vel alio delicto mariti, maritum deserere non debet l. res vxoris. extra de divort. Idem disponitur jure Civili. l. res vxoris §. sin aut. m C. de donat. inter virum & uxorem. Huc spectat Math. 18. vers. 25. Vbi servus venditur & etiam ipsius vxor. & Gen. c. 4. vxor Caini etiam post homicidium ipsum secuta legitur, & coactam ferre calamitatem mariti. Schneyd. ad. Instit. tit. de Nupt. num. 35. Hodie neque exilij poena, neque relegatio ad triremes conjugium dissoluit. Bez. de Divort. & Repud. fol. 339. olim quoque neque deportatio, neque aquae & ignis interdictio matrimonium dirimebat, vt apertè sancivit Iustinian. Dit onver-broocken jock is vande groote saecken, Die, naer een quaden slach, niet recht en zijn te maeckenRupto aut luxato membro, succurrit chirurgus; matrimonij pedicis infoeliciter illigato nullus invenitur medicus. ERASM.
Nihil magis seriò agendum, quàm quod postea mutari non potest. Heyns. Epist. ad Primerium. Siet wat een vasten bant! te scheyden man en wijff, Wort al te dier betaelt, het kost een s'menschen lijff. Is dan aen dit begin soo wonder veel ghelegen, Soo isser grooten noot van Godes eygen zegen; Wel aen dan, weerde Maecht, in dit onseecker lot, En gaet tot geenen man, off gaet tot uwen God. Peynst vry dat echte trou, en haere vaste banden, Sijn steunsels voor het huys, zijn stijlen vande landen, En stutten voor den Staet, en stoffe voor de kerck, En datter vaste gront dient tot een lastich werck. Die eertijts was gesint een rijcken oogst te winnen, Riep Ceres tot behulp. Een, die begon te minnen, Gingh Venus offer doen. Voer yemant over zee, Neptune, riep het volck, verleent een goede ree. De minste vanden hoop, oock inde slechste dingen, Wist yder houten beelt zijn offer toe te bringen; Ghy bid in dit gheval den Schepper van de vrou, Den Vader van den man, en Vinder van de trou.
Voorbeteydinghe ten aenstaenden huwelicke.Claud.
Hins fuit vt primos in conjuge disceret ignes,
Ordirique virum non luxuriante juventâ,
Sed cum lege tori, castoque in foedere vellet. Bid om een bed-genoot, die op gesette reden, Niet als een jonge wulp, in echte compt getreden; Bid om een bed-genoot, die met u leven mach Een leven sonder twist, tot uwen lesten dach: Bid, dat haer niet alleen uw handen mogen vougen, Maer dat een heylich vyer verbinde met ghenoegen Twee herten eens gesint: bid dat u swacke jeucht Mach rusten op den balck van zijn besette deucht. Bid, dat een stille geest van boven aff ghesegen Mach leyden u gemoet, mach uwen man bewegen Tot onderling gedult, en nae gemeenen wensch, Doch meest tot Godes eer, het eynde vanden mensch. Leert vanden Elephant de gronden vande zeden, Die, als de sonne rijst, gaet in het water treden, En, van een reyner aert als menich ander dier, Spoelt at de leden aff, en bidt op zijn manier. Ghy, om u teere stem tot uwen Godt te brengen, Wilt niet, als reyn gepeyns, op uwe sinnen sprenghen; Drijft alle slim bejach van snoode tochten uyt, En wordt een waerde maecht, eer datje wort de bruyt. Bedenckt, als vrienden raet u vordert om te paren, Dat u een gulde son, een leytsman uwer jaren, Dat u een helle glans compt daelen uyt de lucht, Dus suyvert u gemoet van alle quade sucht. Wat trouter menich paer (ghewis tot haerder schanden) En raeckt het reyne bont met ongewassen handen? Want, schoon het mettet lijff ghenaeckt het echte bed, Ten heeft noyt recht geleert de rechte kamer-wet, Ghy handelt niet alsoo; Maer wickt in u gedachten En watter dient gedaen, en watter staet te wachten,
Vrijers-compas. En wat een lastich werck u teere jeucht begint, En tot hoe weerden ampt u dese staet verbint; Denckt watter noodich is, om soo het dient te paeren, En hoe een echte vrou haer eere moet bewaeren, In corte, wieje zijt, en wieje neemt ter handt, Al eer u vrijen hals ghenaeckt den engen bandt. Ghy mannen niettemin, naer dien wy uwe saecken Hier mede zijn gesint een weynich aen te raecken, Ontfanckt een korte les, u tot een ooch-gemerck, Ontfanckt een kleyn bericht ontrent dit groote werck. Indien ghy zijt belust om wel te moghen trouwen, Soo leert in dit geval vijff dingen onderhouwen; Draecht eerstmael goede sorgh te nemen uws ghelijck, Niet uytter maeten groot, niet al te machtich rijck.Huwelijck schijnt den naem te hebben van uw-gelijck.
Quidquid est dissimile aut nimium, in Republicâ seditionem, in familiâ molestiam creare solet. heyns. qui suavitatem quaerit conjugis, ne superiorem censu ambiat. Ambros. lib. 1. de Abrah. Patri. Insolens malum est, beata vxor. Senec. Ten tweeden neychtet hert, door krachten van de reden, En naer een goede naem, en nae ghesonde leden.Amorem incipiendum auribus, Olympia judicabat, non oculis. idque Plutarchus suadet. Ten derden souckter een, die op ghelijcken gront Omhelst, benevens u, het Christelick verbont.Quomodo potest conjugium dici vbi non est fidei concordia? Amb. lib. 9. Epist. 1. Ten vierden, sooje wilt in rechte vrede paeren, Verkiest de soete jeucht, en niet de late jaren.Placet Aristoteli, Hesiodo, Xenophonti, & alijs magnis viris, satius esse virginem teneram ducere, quae é parentum aedibus nihil adferat praeter pudicitiam, ac verecundiam, & mores ad omnia dociles. non enim, in tantá ingeniorum varietate, quaevis institutio cuivis accomoda; presumptũ est enim (vt eleganter scribit vlpian. in l. praecipiunt ff. de aedilit. edict.) ea mancipia quae rudia sunt, simpliciora esse, & ad omni ministeria aptiora & magis docilia; trita verò ac veterata difficile esse reformare, & ad suos mores formare. quo loco Salicet. & Cepoll. rectè notant viduas scire sua & alicna vitia, ideoque &c. Ten lesten trouter geen, noch schoonder in ghelaetSuperbi vultus formosarum; vnde socrates, apud Laert. in vitâ Arist. formam oligochrónion tyrannída, exigui temporis tyrannidem appellat. Ergò stata forma (vt Ennius loquitur) sive vxoria (vt Phavorinus Philosophus apud Gellium lib. 2. cap. 5.) haec optima, & proptera eligenda. Geen y! geen Fy. Het Italiaens spreeckwoort seyt, Bella moglie, ma senza doglie. Noch hooger van begrijp,Vide Heyns. epist. ad Primer. vbi, quatenus ingeniosa vxor esse debeat. disserit. als in de middel-maet.
Versouck ten huwelick. Het vrijen heeft ghedaen. de wijsteImperatoriae constitutiones in nuptiarum solemnitate nobiliores ex re familiae vocari suadent; quorum prudentiâ & auctoritate conventiones omnes incantur. l. tam dementis C. de Episcop. audient. l. si furiosi C. de Nupt. vande magen Die comen aenden voocht off aenden vader vraghen Off hy een vlugge maecht wil gheven aenden man, En off hy voor een vrient een dochter missen kan. Ten wil, o grage maets, niet alle tijt ghelucken Het bloemtje van het huys soo licht te moghen plucken Het stuck wordt uyt-gestelt, en dapper overleyt, Eer dat het groote woort wort eenmael uyt-gheseyt. Men gaet voor alle werck ten nausten ondervragen Hoe sich de jonghe quant heeft over al ghedragen, Wie dat zijn mackers zijn; en waer hy heeft verkeert, En hoe hy heeft gheleeft, en wat hy heeft geleert, En off hy oock het huys sal weten op te bouwen, En off hy wijff en kint sal konnen onderhouwen, En watter inden dranck uyt zijnen monde leeckt, En offer oock een man in zijnen boesem steeckt. Hoort, jonghe lieden, hoort; indienje zijt geneghen Te paeren nae den eysch, leert uwe saecken wegen; Leert u van eersten aen ghewennen totte deucht, Leert wijs en nuchter zijn, oock inde losse jeucht. Al wat de jonckheyt feylt, tot aen de minste dingen, Sal vrijers hinder doen, en voor de schenen springhen, Het schaet hem alle tijt die eenmael heeft gheschrouft, Een vrijer wort in als, gelijck het goudt beprouft; Een vrijer moet de sweep van alle tonghen dragen, En wort als naeckt ghestelt door innich ondervragen, Lijt wat de spotter ralt, en wat de nyder bast, Een vrijer wort in als ten nausten ondertast,Het Engelsch spreeckwoort is goet. In wedding and thriuing a man most take counsell of all the world. Een vrijer wort gesift. wat isser noch te segghen? Een vrijer moet het lijff als opten rooster leggen,
Ondersouck vande versoucker. Om daer, gelijck een worst, te werden omgewent, Tot datmen aenden reuck zijn roet en reusel kent; En al met dubbel recht. een dochter uyt te geven, Om met een vreemden man haer dagen af te leven, Is vry een swaer besluyt, is jae een deftich werck; Geen vader koome'r aen, als naer een rijp ghemerck.Cum Christiana lex nullam faciat spem dirimendi matrimonij, quod semel coijt, Lentè in eo festinandum. Eras. tract. de Christ, matrim. for. 29. Maer onder dit beslach zijn duysent loose rancken, Om, met een slimme treck, een vrijer af te dancken, De jonckman is geschickt, en van een goet beleyt, De vryster heeft bykans het blyde jae gheseyt, De buerte spreeckter van; en desen onvermindert, Men weet niet waer het schort, de saecke wort verhindert; Vraecht yemant, Waerom dat? de voocht sit in het riet, De voocht besit het goet, en daerom wil hy niet. Hy weet een vreemde lack, hy weet een maer te vinden, Hy weet het jonghe dier yet opte mou te binden,Querelam instituit, & detestatur has & alias tutorum ac curatorum fraudulentas artes Damhoud. tractatu, quem inscribit le refuge des Orphelins tit. des perils des Tuteurs & Curat. num. 8. & Sequent. Hy stelt als op een ry al wijer qualijck trout, En stoot geduerich om al wat de minnaer bout. Daer slipt de kabel los, daer gaet de vrijer henen, Die kropt de smaetheyt in, en deckt de blauwe schenen; Dus wort de goede maecht haer beste vrijers quijt, Onvruchtbaer in het bed, maer swanger vande spijt. Fy van het slim bedroch, en vande loose grepen, En van het vuyl bejach, en vande blinde nepen! Fy van het snoode volck, dat om zijn eygen baet Een vlugge maecht belet, en van het trouwen raet. Ghy, laet, ó waere voocht, laet dese rancken varen; Laet jae de rijpe jeucht ter rechter ure paren, En set geen hinderpael ontrent den echten bant, Dat is de jonckheyt nut, en dienstich voor het landt.
Voochden linckernye inde huwelicken der weesen.Eenige ouders loven veel, maer gheven niet.
Eenighe loven veel, maer gheven weynich, of niet behoorlijck.
Eenige loven niet, en geven niet.
Vande twee eerste soortenwort hier gehandelt, vande lests op een ander plaetse hier nae. Noch vind ick even hier, ick vinde jae gebreken Die inden boesem selfs van eyghen vaders steken; Veel roemter byster hooch, en ick en weet niet hoe, Maer even nae de feest soo blijft de beurse toe.Multi duxêre sine dotib. vxores, quidam dictas non accepêre. Sen. lib. 1. controu. 9. Off schoon het eenmael schijnt de saecke wil ghelucken, Soo schift het groote woort, en breeckt in kleyne stucken. Men geeft een huys, een schuyr, en ick en weet niet wat, Ten hoochsten inghestelt, ten diersten aengheschat. Voor beyde dient ghemijt. De rechte bruyloft-wetten Vermanen al het volck hierop te willen letten, Dus wie een dochter heeft, en niet te grooten goet, Die thoone metten mont niet al te grooten moet.Maritus, dote promissâ & non solutâ, vxorem alere non tenetur: secus, vbi nulla promissio; vti volunt D D. & Bald. in l. fin nu. 1. C. ad Vellean. Een die gheweldich pocht, en niet en meynt te geven, Maeckt vande soete trou een gantsch onrustich leven; Want als de vader looft, en laetet onbetaelt, Soo wortet aen het kint, zijn naeste bloet, verhaelt.Perniciosè peccant parentes ambitiosi, qui in tractatu matrimonij aureos montes pollicentur, nuptijs autem subsecutis parum aut nihil praestant. And Gail. lib. 2. obser. 87. nu. 4. 't Is even bijster vils, en dienstich aff te keuren, Dat yemant, swagers paeyt met opgeraepte leuren; Geeft, geeft, in ware daet, niet in een loosen droom, Geen vogel in de lucht, geen exter op een boom; Geeft dat een lichaem heeft, geeft vande ronde schyven, Waer van men boter coopt, en die de heugel styven, Geeft landt dat vruchtbaer is, off renten wel gegront, Doch al tot rechten prijs, en opten rechten stont. V swagher is gestoort, misschien niet sonder reden, En, schoon u dochter vleyt, noch is hy niet te vreden, Een stroo, een enckel sant dat is hem inde weech. En schoon het yemant weert, noch isset niet ter deech. Gaet luystert voor de deur, off buyten aende glasen, Ghy sult het jonghe volck geweldich hooren rasen,
Hoe en wanneer huwelicx goet te betalen. En vraechje dan, waerom het lief gheselschap kijft? Soo weet dat uwe beurs te lang ghesloten blijft. Komt, wijse vader, koomt en set u om te tellen, Ghy sult het nieu ghesin wel haest te vreden stellen; De gave vande bruyt, het soete nacht-gewin Iaecht stuere vlagen uyt, en brengt gherustheyt in. Ghy vaders niet te min, die sonen hebt te trouwen, En schuyft niet alle last ten halse vande vrouwen, Wy manen even u, en meynen dat de man Niet meer, als eenich wijff, met woorden trouwen kan. Het is een vuyle spreuck; Met dochters moetmen geven,Benè Neostadius ex sententiâ supremae in Hollandia Curia annotauit id quod vulgò dici solet Met een man machmen loven, Met een maecht moetmen geven. non sic intelligi deberi quasi satis sit cum viris seu sponsis promitti, imò aequè maritos ad praestationem eorũ, quae promissa sunt in subsidium matrimonij, vti mulieres, astringi, sed id ita jactatum esse ob liberrimam maritorum administrationem, quâ, si fidem violare velint, sponsores suos vel solâ accepti-latione à promissis liberare possunt. vide rer. jud. obseru. 11. in not. Met soonen staetet vry, al isser veel geschreven; Neen, rouwe Zeeuwen, neen: verstaet den rechten gront, Daer is geen quade trou ontrent het goede bont. Daer is geen onderscheyt van mannen ofte vrouwen, Beloften maecken schult, en dienen onderhouwen, Dus off je man, of maecht, of ander maecksel zijt, Geeft datter is belooft, en op de rechte tijt. Wanner men oorlof neempt aen al de buyte-gasten, Dan ist de juyste stont om inde beurs te tasten; Want als de speelman swijcht, en datter niemant singt, Dan luytet byster wel indien de penninck klinckt. Het gelt is jae verdient soo haest de vrienden reysen, Dus wilt om dese tijt op uwen swagher peysen, Roept eerst het nieuwe paer, en dan het naeste bloet, En geeft de jonghe lien het toegheseyde goet. Vermaentse totte tucht, en leertse goede wegen, En, voor het leste woort, soo wenst haer uwen zegen; Hy is in volle maet, hy is te mael beleeft, Die sonder morren looft, en sonder marren geeft.
Of yemant sonen uythouwende met loven mach volstaen. Een woort noch totten voocht. als uwe weesen trouwen, Soo wilt u vrecke sucht met crachte wederhouwen, En maeckt geen vuyl beding, en pluckt den vrijer niet, Gelijck men vry ghenouch in onse tijden siet. Wat heb ick menichmael en op verscheyde stonden Al grepen op gedaen, al rancken ondervonden, Al laegen aengemerckt ontrent de reyne trou, Iuyst daer een giere voocht een maecht besteden sou. Men vinter over al die niet en noyt en vreesen Te tasten in het goet van moederloose weesen, En als haer onderwint dan op het eynde draeyt; Soo staen de saecken slecht, en over al bekaeyt. Ick hebber een gekent van dese loose guyten, Die, als het trou-bespreck stont even om te sluyten, Ging zijnen vrijer aen, en seyde; macker, siet; Off teyckent dit bescheet, of neen, men doeter niet. (Hy bracht een staet, een slot, een quijt-scheld daer beneven, Wel bondich ingestelt, en nae de kunst geschreven;) De jongman, off hy schoon de boose laegen sach, Schreef wat hem wert gevercht, en juyst gelijck het lach. Noch hielt de lincker aen, en sprack; hier is te wegen Wat vlijt en groote sorch dat alle voochden plegen, Ghy, die nu mijnen dienst tot uwen nutte keert, Weest danckbaer nae den eysch, en soo de reden leert. De vrijer, die den vraet doen geensins wilde tergen, Belooffde wonder veel, belooffde goude bergen, Belooffde sonder slot, en, tot een naerder pant, Gaf opten staenden voet een schrift van eyger-hant. Wat gaeter vorder om? juyst nae de bruylof-daghen Soo ging de nieuwe man zijn dinghen ondervraghen,
Quade streken van quade voochden. Sijn stucken oversien: hy vint het gantsche kloen, En leert, door wijsen raet, al watter is te doen. Eerst gaet hy totten voocht, en wijst hem vreemde streken, Die in het duyster hol van desen handel steken, Hy bidt dat hy de saeck, tot myding van gheschil, In stilte, sonder twist, te rechte brenghen wil; Hy seyt hem boven dat zijn gunst te willen toonen, En met een rijck geschenck zijn dienst te sullen loonen, Indien hy reden pleecht. de voocht, een rechte gier, Hoort al de clachten aen, maer achtse niet een sier. Het stuck compt voor het recht, de saecke wort beschreven, De voocht moet op een nieu en blijck en reden gheven Van zijn geheel beleyt; het schrift en baet hem niet, Om dat de gantsche wet de slimme weghen siet. 't Is niet alleen ghewelt daer yemant wort ghedwongen Met messen op de keel, maer alle vreemde sprongen, Die lust of minne drijft, zijn even soo gheschat Als off een moorder self ons opten boesem sat. Al waer de liefde grijpt, daer zijn ghewisse prangenQuodamor suadet, libido exprimit, fruendi desiderium extorquet, id omne per vim exigi videtur. Annae. Robert. rer. jud. lib. 1. cap. 2. Magni affectus jura non spectant Quintilian. Die als een taye klis aen jonghe finnen hanghen, Dus, als de vreese treft hem die een lief verkiest, Soo lijt hy meerder last als die het lijff verliest. Wat sal een jong-gesel in dit gheval verdrieten, Indien hy wort gheleyt door hoope van genieten? Wat lijt een vrijer niet alst hem de vrijster gelt? Een wenck is hier een wet, een woort is jae gewelt. Ick bid u, lieve vrient, die vaderloose dieren Moet leyden totte tucht, en nae de reden stieren, Hebt acht op u beroep, die nu de vader zijt, Hebt acht op uwe jeucht, en dat in ware vlijt,
Aenspraecke tot alle toesienders van onmondighe jonghe lieden. Ontpluymt my nimmermeer u teere pimpel-meesen, Exod. 22.22. Want Godt is boven al een wreker vande weesen; Siet datje met bescheyt u weerde plichten doet, Pupillos gratos esse debere erga tutores re bene gestâ, & quo modo vide Damhoud. au refuge des Orphelins cap. vlt. num. 9. Niet om het vuyl ghewin, maer in een reyn ghemoet. Ghy weder, soete jeucht, tot rijpte nu ghekomen, Die, als een vader selfs, hebt over al vernomen In die het niet en was, zijt heusch, ghelijck het dient, En thoont hem volle sucht, ghelijck een ware vrient. En als het soo ghebeurt dat uwe rijpe zeden Misschien op haeren tijt ghelijcken dienst betreden, Soo quijt u voor den Heer; ghy weet hoe grooten baet Dat van een trouwen voocht op teere weesen gaet. Nae vlijtich ondersouck, het maeschap coomt te saemen Om op het trou-bespreck een voet te mogen raemen, Hier steltmen in beraet, wat reden of gheval Het in te brenghen goet te saemen menghen sal. Een gunter aen de bruyt niet boven haer juweelen, Een ander wil de winst eenpaerich laeten deelen, En elders wil het volck dat onse nieuwe man Sal slaeven voor de kost, ghelijck een rechte Ian; Noch een van vilser aert, al geeft hy rijcke panden, Hout even dat hy geeft gheduyrich inde banden, Laet aen het nieu gesin niet als het naeckte blat, En bindt de vrije trou aen ick en weet niet wat. 't Is selsaem dat de sucht van hebben, krijgen, houwen, Rectè Paulus jureconsultus, non debent (inquit) venalia esse matrimonia. l. 2. ff. de Donat. inter vir. & vxor. Soo grooten rolle speelt, daer echte luyden trouwen, Men dingt van alle kracht, men disselt op het goet, Gelijckmen op de merct, of in de kramen doet. Voor my, wanneer ick weegh de gronden deser saecken, Soo ben ick meer gheneycht om geen bespreck te maecken,
Huwelijckse voorwaerden. Off schoon ick eenich ding tot meerder vrede schrijff, Noch wil ick dat het goet in rechte vryheyt blijff. Dat is het eerste recht, vermaert aen alle zijden, Ghepresen van het volck, ghebruyckt in oude tijden, Wanneer de ronde jeucht trat in de weerde trou, Niet om het loose gelt, maer om een lieve vrou: Doen riep het bruyloffs-volck, als tot een hoogen segen: Nu heeft de jonge bruyt, met haeren vrient ghecregen Gemeenschap inde sorch, gemeenschap inde lust, Gemeenschap inde woel, gemeenschap inde rust, Gemeenschap in verlies, gemeenschap in het winnen, Gemeenschap in het lijff, gemeenschap in de sinnen, Gemeenschap in vermaeck, ghemeenschap in den druck, Gemeenschap int gevaer, gemeenschap int geluck, Gemeenschap over al.Nihil, inquit Columella, in domo conjugali apud priscos dividuum conspiciebatur, nihil quod aut maritus aut foemina proprium sui juris esse diceret, sed in commune conspirabatur ab vtrâque.
Lex antiqua Romuli fuit; mulier viro legittimè conjuncta fortunarum ac sacrorum socia illi esto; vtque domus ille dominus, ita haec domina. Meminit Dionys. Halicarnass. lib. 2. Rom. Antiq.
Apud Germanos veteres (inquit Tacitus) ipsis incipientis matrimonij auspicijs mulier monebatur venire se laborum periculorumque sociam, idem in pace, idem in praelio passuram, ausuramque; & hinc Batavis in hunc diem pro lege servatur bonorum communio.
Ischomachus apud Xenophont. ad vxorem; Domus haec nobis communis est; nam & ego cuncta quae mea sunt in medium exhibeo, & tu quaecunque attulisti omnia in commune deposuisti, neque ejus habenda ratio jam est, vtrum nostrum plura contulerit &c. lib. 5. de administ. domest.
Cicer. 2. Officior. prima, inquit, societas in ipso est conjugio; proxima in liberis, deinde vna domus, communia omnia.
Quin & Martialis alludit,
Te Patrios miscere juvat cum conjuge census Gaüdentem socio participique viro. dat zijn de rechte gronden Waer op in ouden tijt de wijse vaders stonden. En dus ist datmen noch in veel gewesten doet, Alwaer het echte bont gaet opten ouden voet.Apud Germanos, Gallos, Hispanos, Anglos, id moris esse testatur Arnisae. de jure Connubior. cap. 7. num. 10. Waerom is onse kust van dit ghebruyck geweken? Hoe compt de ronde Zeeuw aen dese loose streken?
Huwelicken van oude tijden sonder voorwaerde.Mr. Smith, de Anglis. Man and wife are two partners; that is, all things are common between theen, which were private before. Waerom niet oock het goet gedommelt onder eenHoe verre voorwaerden dienstich zijn. Daer huys, en bed, en lijff, jae sinnen, zijn gemeen? 't Is best het gantsche kraem in eenen hoop te brengen, Dat sal hier, by gevolch, de sinnen beter mengen; Ghy dan, die vrede souckt, en stelt geen eyghen goet Bysonder inde beurs, bysonder int ghemoet. Hoe menich swaer geschil wort in het huys ghedreven, En voor het hoff ghepleyt, om datter is gheschreven?Tanta est hominum perversitas, vt ex nullo contractuũ genere plus turbarum oriatur, quam ex matrimonio. Erasm. de Instit. Christ. Mat. Ghewis hy die het wijf heeft by den man gheset, En heeft de reyne trou niet metten inct besmet.Multa multi in pactis dotalibus stipulantur, quae cum servilia sint & naturali libertati repugnent, nullum effectum sortiuntur; vt puta si aut sponsus in contractu antenuptiali sese obligasset, ne discederet à domicilio vxoris, existimant plerique eum hoc pacto non teneri, cũ sit species servitutis; Cum & aliàs modus adjectus legato, vt in illa civitate legatarius perpetuò commoretur, ab ipso legato reijciatur l. titio §. 2. ff. de cond. & demonst. & hanc sententiã defendit Didac. in Epitom. de Spons. & matr. c. 7. part. 2 num. 5. Hoort voocht, en vader, hoort, veel dit en gunt te schrijven En sal geen lossen aert uyt domme sinnen drijven, Ten sy dan ghy het goet u swagher toe vertrout, Soo isset seker best dat ghy u dochter hout. Voor my, ick spreecke rout, 'ken sal geen dochter geven Aen een die zijn beroup niet recht en can beleven, Maer als een jong gesel hier over my voldoet, Soo is de dochter zijn, en oock het vrye goet. Ick weet dat dees' en geen acht dienstich yet te schrijven, Wanneermen luyden treft die grooten handel drijven, Op dat een jonge vrou, oock als het qualick gaet, Mach blijven, diese was, en in haer eersten staet. Doch hier valt wederom geen kleyn bedencken tegen, Dat nu gheen tijt en is met reden op te wegen, Het raeckt een ander werck. Wel aen dan, soete luyt, Keert weder daerje waert, en spoet u nae de bruyt. Ten is van heden niet, maer over duysent jaeren, Wanneer in rechte min twee jonge lieden paeren, Dat yder landt-begrijp ghebruyckt een eygen vont, Gebruyckt een eygen merck, ontrent het trou-verbont.
Trou-rinck. Hier gingmen zijnen dorst uyt eenen beker laven,Multa vbique eeremonia in sponsalibus: Manum manui jungebant Persae, ex eodem poculo bibebant Galatae, panem gladio di visum edebant Graeci, ignem silici excutiobant Lappones, panem & aquam apponebant Romani, Et alia hujusmodi olim & hodie in vsu, quae singula habent suum mysterium. Alexand. ab Alexand. genialium dierum, lib. 2. cap. 5. Olaus lib 4. septentr. region. cap. 7. Scaliger lib. 3. Poëtices. cap. 10. Polyd. virg. de Inventorib. rer. lib. 1. cap. 4. Antonius Gubertus Costanus in commentario de Sponsalib. tit. de rit. Nupt. Lodouic. Coel. Antiq. lect lib. 11. & 17. Als maecht en jongesel de rechter-handen gaven, Daer wert een helle vonck gheslagen uytte key Wanneer een soeter vyer quam sigen tussen bey. In Griecken gafmen broot, eer datmen ginck beloven, Gebroocken door het sweert en overmits gecloven, Dat greep het jonge paer, een yeder at een stuck, En stracx quam al het volck, en boot de bruyt geluck. Noch in een ander oort, wert even bloet ghetogen, En order een gemengt, en over hant ghesogen; En die in onse kust voor desen is ghetrout, At eerstmael met de bruyt broot, peper, ende sout. Siet! waer een eerlijck man zijn dochter wil besteden, Daer zijn aen alle cant bysonder bruylof-seden, Waer uyt ten vollen blijckt, dat oock het rouste landt Vint eenich diep gheheim ontrent den echten bandt. By ons, wanneer de trou op heden is beschreven, Soo worter aen de bruyt een fijn juweel ghegeven, Een eygen trou-geschenck van gout off dyamant, Geen lijff-cieraet alleen, maer oock een ziele-pant. Noch sietmen even dan, met sonderling vernougen, De bruyt en haeren vrient de rechterhanden vougen, En dus, siet! wort de gront van echte trou geleyt, En, met gelijcke lust, het groote woort gheseyt. Maer waerom desen ring niet daer het dient ghesteken, En van een goet ghebruyck moet-willens af gheweken?De annulo pronubo vide Alexand. ab Alexand. genial. Dierũ. lib. 2. cap. 2. Het was, gelijck het blijckt, de vingher naest de pinck Aen wien het trou-juweel in ouden tijden hinck; Die heeft een hooger macht, op wel-gegronde reden, Die heeft een beter recht, voor al de cleyne leden,
Wat vinger van outs geeygent tot den trou-ring, en waerom. Te dragen dit kleynoot, een pant van ons ghemoet, Dat nu door enckel pracht de voorste vinger doet: Nervus à nuptiali digito ad cor penetrat. Gellius lib. 10. c. 10. vide Macrob. Saturnal. l. 7. cap 13. Men hout dat even hier een ader is ghelegen, Die met een fijne strael compt in de borst ghesegen, En alsser eenich ding aen desen vingher roert, Dat wort van stonden aen het herte toegevoert. Dies als een jong gesel, met soete min bevanghen, Kompt zijn gewenste trou aen desen vingher hangen, Dat klopt als aen de borst, dat roert de geesten om, Dat roept de gantsche siel tot haeren bruydegom. En, schoon oock rijper sucht gaet tot haer oude daghen, De rinck des niettemin op haere plaets ghedragen Sent boden alle tijt, sent posten aen de ziel; Op datse nimmermeer in quade posen viel. Noch overtreft de pracht uyt sotte waen ghedreven, Die heeft de trou verplaetst, en aen het oogh ghegeven, Want, siet! in onse tijt de Wijser draecht het gout, Apud nos occulta conjunctiones, id est, non prius apud Ecclesiã professa, juxta fornicationem judicari periclitantur. Tertull. lib. de pudicit.
Magno ac perpetuo vsu rerum deprehensum est, rarò esse fortunata conjugia quae clanculùm inter juvenem & puellam cojerunt. L. Viues Dies is (ghelijck het schijnt) het lijff alleen getrout. Waerom is dit ghebruyck, een spore tot de seden, Waerom is dit ghebruyck gebannen uytte steden? Wel, sooje niet te nieuw, off niet te los en zijt, Soo draecht het trou-gemerck ghelijck in ouden tijt. Siet daer! een jonge maecht behoorlijck op ghedragen Aen haer bescheyden deel, met wille van de magen, En ouders rijp beleyt. siet daer! een rechten voet, Hoe dat een jonge bruyt een vrouwe worden moet. De snoode linckerny van heymelick beloven Rijst uyt een geyle borst, als uyt een heeten oven, 't Is menichmael gemerckt, ten deucht gemeynlijck niet Wat uyt de domme jeucht, en sonder raet gheschiet.Siet het Placcaet van Keyser Karel vanden Iare 1540. inde woorden, komen gemeenlijck tot swaren eynde.
Heymelick beloven. Wy zijn hier niet gesint int breede van te spreken, Off tot een lang verhael hier over uyt te breken, Een saecke niettemin is weert te zijn bedacht, En dient hier voor de jeucht tot leere by ghebracht.
Een moedich edelman, die op de Fransche kustenSiet dese geschiedenisse voor warachtich verhaelt by Simon Goulart. Aux Histoires admirables & memorables de nostre temps vol. 4. cap. 5. des affections desreiglées griefuement punies. Had langen tijt ghedreycht een vlote toe te rusten, Was nu te mael gereet tot zeylen over zee, Nae eenich rieckend' landt, off tot een gulde ree. Sijn vader was gherust een ruyme tijt gheleden, Sijn moeder naeder-hant den eyghen pad getreden,
Heymelick beloven. Een suster, sonder meer. juyst in haer frissche jeucht, Was hem de meeste sorch, was hem de meeste vreucht. Hy scheen voor zijn vertreck haer op te willen dragen Off aen een trouwen vrient, of yemant vande magen, Op dat het teere pant daer mochte zijn bewaert, Terwijl hy mette vloot de weirelt omme vaert. Sy in het tegendeel seyt niet te konnen leven, Indien hy sich alleen gaet opte reyse geven; Wil daerom nevens hem gaen dolen over al, Waer hem de goede God ter zee geleyden sal. De broeder evenwel en wil het niet ghehengen, Maer souckt het vreemt besluyt haer uyttet hooft te brengen; Hy dreycht haer mette zes, en alderley ghevaer Dat uyt de lange reys mocht koomen over haer. En des al niettemin hy kanse niet belesen, Dus, als het immers schijnt alsoo te moeten wesen, Soo voucht hy tot de vloot al wat haer op den tocht Off dienstich tot vermaeck, of noodich wesen mocht. Soo haest de goede wint haer vast begint te stellen, En waeyt te zeewaerts in, de ronde zeylen swellen: Een onvertsaechde jeucnt, en menich edelman Geeft uyt een moedich hert sich willens inden ban. Daer drijft de stoute vloot. van boven dicke wolcken Van onder harde vloet, en grondeloose kolcken En des al niet te min een snel, een selsaem, vier Rijst midden uytte stroom en treft het jonge dier. Een vande friste jeucht maeckt door bedeckte loncken, Door brieven, stil ghespreck, en duysent minne-voncken, Dat hy de beste plaets in haere gunste wint, Dat hy de meeste gunst in haeren boesem vint.
Galant, en Rosette. Noch isset niet ghenouch, hy weetse daer en boven, Door sonderling beleyt, hem trou te doen beloven, En onder desen schijn (gelijck het veeltijts gaet) Soo glijt de losse jeucht in noch een ander quaet. De maen heeft haeren loop nu drymael om ghereden, Siet daer een vreemt gheswel aen haere teere leden; Sy die voor desen was fris, lustich, gau, en knaps, Is fleew, en byster meeps, en uyttermaten quaps; Sy geeuwt, en spickt, en spout, oock aenden dis geseten, Daer isse dickmael flau, en dickmael sonder eten; De Ridder die het oogh heeft eeuwich over haer, Wort, ick en weet niet wat, wort alle ding ghewaer. Hy gaet haer sachtjens aen, en stelt hem om vragen, Oft haer het enge schip, oft haer de stuere vlaghen, Off haer de vijse reuck, of harde spijse quelt, Off waerom datse braeckt, of aen de leden swelt. Rosette wert bestaen; nu sietmen haer besterven, Nu blosen als een krieck; hy vraegtet anderwerven; Sy, die het ongeval niet langer helen kan,Conjugium vocat, hoc praetexit nomine culpam. Virg. Seyt datse swanger gaet, maer by een echten man. Hy, om het rechte kloen van desen draet te krijgen, En geeft haer anders niet, als kouck en soete vijgen, Hout alle clachten in, en stelt hem wonder koel, Op datse sonder schroom sou melden haeren boel. Rosette, midts de saeck wort sachtjens opgenomen, Verhoopt in corten tijt tot haeren wensch te comen; Dus spreeckse lustich uyt, en met een vollen mont, Wie in haer jeuchdich hert soo diep gewortelt stont. Haer broeder treurt, en swijcht. De schepen ondertusschen Gaen soucken verschen dranck, om haren dorst te blusschen;
Galant. En, nae een claere lucht, ontdecken seecker lant Met aerdich boom-gewas verciert aen alle kant. Een yeder is verblijt, en, moede vande baren, Gaet stellen zijnen loop om nae de kust te varen; Matroos is in de weer, en souckt den eersten dach Wat datter voor een volck het landt bewoonen mach: Men vint geen menschen werck, maer niet als wilde dieren Die stout en sonder angst ontrent den ouver swieren, En woelen over hoop. men tijter op de jacht, Dies worter menich wilt de schippers toegebracht. Te midden in het wout zijn klare water-beken, Die van het hooge landt tot in de dalen leken, Daer gaen de gasten heen, en vollen menich vat Met freuyt, en aert-gewas, en met het versche nat. Rosette boven al, gants moede vande stroomen, Gaet nemen haer vermaeck ontrent de groene boomen, Verkiest een gave schors, en schrijft met eyger hant, In spijt van die het spijt, Rosette mint Galant. Galant in teghendeel brengt sich en haer te samen, En maeckt een mengel-moes van twee verscheyde namen, En snijtet over al; soo dat het groene wout Veel streken van de jeucht, veel minne-teeckens hout. 't Is al genouch gemalt, men gaeter sich bereyden Om uyt de versche lucht, en van het landt te scheyden; Maer als het jonge paer sou varen nae het boort, Soo treet de Ridder toe, en spreeckt een heftich woort: En pijnt u, jonge-laf, niet inden boot te comen, Ick hebbe dese macht u heden afgenomen, Mijn Schip is u ontseyt; en ghy misbruyckte maecht, Die uwen hoochsten schat ontijdich hebt gewaecht,
Rosette. Gaet vry met uwen pol, gaet inde groene dalen, Gaet vry u slim bedrijf op alle boomen malen, V vonnis is gevelt: ghy sult van nu voortaen Hier soucken u vermaeck, hier eeuwich doolen gaen; Ghy sijt uyt domme lust, en tegen alle reden, Ghy sijt op eygen raet in dit bejach ghetreden, Voltreckt het nu alleen, en oeffent u ghedult, En siet hoe ghy voortaen u saecken redden sult. Hier moet u woonplaets zijn, hier meuchdy gantsche nachten Verslijten in de vreucht van dwase minne-klachten; Gaet boet u kriele lust in dit oneerlijck spel, En maecktet sooje meucht, en vaert, voor eeuwich wel. Soo haest zijn reden end, hy doet hun wapens langen, Hy geeft hun jagers tuych, om alle wilt te vangen, Musketten, vogelroers, kruyt, lonten, hagel, loot, En ander kleyn beslach, tot voor-raet vanden noot. Strax roeyt daerop het volck tot aen de groote schepen, En geeft den boot een touw om nae te mogen slepen; Strax vallen op een ry de seylen vande ree, Strax is de gansche vloot te midden inde zee. Daer staet het jonge paer verhart ghelijck de keyen, Vol druck, en evenwel niet machtich om te schreyen, Niet machtich om een woort te brengen uytten mont, En echter door het leet tot inde siel ghewont. ‘Ten is maer kleyn verdriet, dat met gheduerich klagen ‘Weet yemant, die het hoort, sijn smerte voor te dragen; ‘Gemeene droufheyt kermt, maer al te diepen seer ‘En vint geen open mont, geen sucht of tranen meer Nae dat de koude schrick een weynich is geweecken Beginnen aen de vrou de tranen uyt te breecke[n]
Rosette. Sy geeft haer aen de zee, sy maeckt een hooch geklach, Sy roupt haer broeder aen al watse roupen mach. Och broeder, om de borst by my en u ghesogen, Och wort doch nu eenmael in mijn verdriet bewogen, Off, soo het u belieft dat ick verloren blijff, So neycht toch eens het oogh ontrent een swanger lijff. Heb ick den doot verdient door onvoorsichtich mallen, Ey laet het kleyne schaep niet inde straffe vallen, Doot geen onnoosel kint, geen ongeboren dracht, Die niemant eenich leet oyt toe en heeft gedacht. Siet! als een swanger wijf heeft eenich quaet bedreven, Dat haer naer rechten maeckt onweerdich om te leven; Sy wort noch evenwel niet tot de doot geleyt, Tot sich het teer gewas van haere leden scheyt. 'k En eysch geen langen tijt van ses off seven jaren, Maer slechs een korte wijl om in verdriet te baren, Had ick het soete dier maer eenmael op den schoot, Ick gaeve metter daet my willich aende doot. Ick gaeve, naer het viel, mijn leven uyt te blussen, Indien ick maer een reys mijn vrucht en mochte kussen, En, soomen dan het kint niet vaderloos en liet, Het ginck my soo het mocht, 'k en voelde geen verdriet. Doch soo ick geenen troost hier over kan verwerven, Laet menschen evenwel van menschen handen sterven, Waerom valt harder straff op ons onnoosel bloet, Als oock het spitse recht aen rouwe bouven doet? Waerom word' ick geset als spijse voor de beeren? Waerom sal eenich beest mijn weerden man verteeren? Waerom ons alle bey? en even datter rest Gaen slepen tot behoef van zijnen wreeden nest?
Galant. Waerom sal doch een swijn met vreeselicke tanden My vaeren in het lijff, tot aen de teere banden, Daer op mijn lieve vrucht (ellendich schepsel) rust, En koelen, even daer, zijn onversaede lust? Doet recht nae schips gebruyck, ten sal my niet verdrieten; Laet vry een vinnich loot in desen boesem schieten, Hangt die mijn hert besit te midden aen de ree, En smackt het teere schaep by stucken inde zee; De doot is geen verdriet, ick kanse jae verachten, Maer seecker vande doot den slach alleen te wachten, Ah! dat ist dat de siel in helsche pijnen stort, Nu doot my, wie het lust, en maeckt de pijne kort. Maer hoe, kleynmoedich hert, waertoe u swaer bedrouven? Mijn broeder is gegaen, maer slechts om my te prouven, En niet tot ons bederff; mijn broeder is gegaen, Niet als in ware daet maer uyt een loose waen: Mijn broeder heeft van outs en van zijn eerste daeghen My veel te goeden hert en jonste toegedraeghen, Hy is van sachten aert, en van een edel bloet Dat aen een swacke vrou geen smaet of hinder doet; Hy sal noch eens het roer naer onse strande wenden, Off yemant met de boot hier aen den ouver senden, Ey keer dan, broeder keer, ey keer nae dese kust, Wy zijn genouch gestraft voor onse domme lust. Dus staet de jonge vrou, met twijffel ingenomen, En star-oocht op de vloot; nu schijnter yet te komen Dat op het water sweeft, en nae den oever schiet, Maer, nae een lang gedult, eylacen! weder niet. De drouve nacht genaeckt, de schepen zijn verdwenen; Daer is geen hope meer. hier baet noch angstich stenen
Galant. Noch krijschen, seyt Galant, en grijpt een stale bijl, En geeft hem in het bos, en kapt een lange wijl. De vrou, terwijl de man is besich in het hacken, Compt mede tot het werck, en raept de groene tacken, En sleeptse daer het dient, en timmert in het sant, Haer eerste meester-stuck, een groene ledekant. Daer leyt het lieve paer, niet sonder groote sorgen, Gedoocken in het looff tot aen den rooden morgen; Rosette roupt om hulp, Rosette leyt en beeft, Oock van het minste blat, dat in de bossen sweeft. Soo haest de sonne rijst, strax weder aen het houwen, Strax alle ding bereyt om daer een huys te bouwen, Een huys van lichte stoff, ghelijck een herder stelt Die met het witte vee gaet doolen op het velt. Gelijck het eerste paer, uyt Eden wech ghedreven, Moest sonder huys-cateyl sich inden huysraet geven, Moest missen sijn geluck, moest missen sijnen God, Moest braeden sonder spit, en sieden sonder pot: Soo is haer gants gestel. de camers sonder setel, De koetsen sonder bed, de keucken sonder ketel, De deuren sonder slot, de solders sonder balck, De vloeren sonder steen, de mueren sonder kalck. Den honger niettemin ontsluyt haer jonghe magen, Des tijt Galant te werck, en stelt hem om te jagen, Hy schiet, en waer hy comt hy treft ghewenste kans, Hier eenich vluchtich hert, en daer een wilde gans; Al wat het bos bewoont blijft sitten, sonder schricken, Off schoon hy met het roer daerop bestaet te micken, Het wilt is mette pijl, off van het loot geschent, Om dattet noch de list der menschen niet en kent.
Rosette. Hy compt dan met de vanck op zijnen hals geladen, En wou, indien hy mocht, zijn hollen buyck versaden; Rosette schort haerop, en dient hem tot gerijff Als vrou, als camer-maecht, als kock, als vuyl-jongwijff, Als ick en weet niet wat. haer jofferlicke leden, Die noyt het minste werck het gantsche jaer en deden, Die passen op den dienst, die moeten uytte mou, Die worden vet en vuyl ontrent een swarte schou. Dit gaet noch soo het mach, maer nae de negen maenen Vermeerdert haer verdriet en vordert nieuwe traenen: Rosette wert gequelt met coorts en drouve sucht En naer het diepste leet, siet daer een kleyne vrucht; Geen vroe-vrou, geen behulp, geen vrienden, geen gebueren, Geen voor-raet voor het kint, geen windels ofte lueren, Geen wiech, geen baecker-mat, geen kruyt, geen kinder-wijn, Niet dat het kraem gelijckt, als slechts alleen de pijn. Hoe staet Galant verstelt! hy weet niet wat te maecken, Noch watter dient gemijt, noch wat hy moet genaecken, Hy is geweldich bang, nu kout, dan weder heet, En schier uyt yeder hair ontstaet een druppel sweet: Noch moet hy aen het werck, schoon bijster onbedreven, Hy moet het teere kint zijn eerste winsel geven, Hier vint hy dit en dat, daer grijpt hy uytten houck, Een affgescheurde slet, een affghesleten douck. Galant die doopt het kint, en geeft het zijnen zegen, Galant die bedt de vrou, soo haest sy is ghelegen, Galant was die de vrucht in zijnen schoot ontfing, Galant is kinder-meyt, Galant is alle ding. De moeder onder dies begeeft haer om te poogen, Ist doenelijck, haer vrucht met eygen bloet te soogen,
Galant. Sy leyt het weerde pant geduyrich aende borst, En noch en weetse niet te lessen zijnen dorst. Eylaes de rouwe kost van appels, wilde peeren, Van wortels ende kruyt doet haere jeucht verteeren, En al het soch vergaen, soo dat het teere kint Niet als een dicke sucht in haere borsten vint. Al weder nieu verdriet, het wicht begint te quijnen, Gelijckmen menichmael een lampe siet verdwijnen Als haer het vet ontbreeckt. de slaep de langhe slaep Compt uyt haer duyster hol, en treft het jonge schaep. De vader, schoon bedrouft en aen het hert geslaghen, Meer als zijn krancke siel kan inden boesem draghen, Toont echter kloecken moet, oock midden inden rou, En spreeckt gelijck een held, en troost de swacke vrou. Maer, siet! wanneer het vyer in engte wert gedrongen, Soo comtet naderhant te felder uytgesprongen, En scheurt al wattet raeckt; Gallant is al te teer, Gallant die geeftet op, Gallant en is niet meer, Gallant die wort een lijck. wat konst, oft cloucke vonden, Wat schilder, of pinceel, wat pennen, ofte monden Sijn machtich, nae den eysch, te brenghen aenden dach Wat druck Rosette schept uyt desen donderslach? Sy noemt den hemel wreet, sy roupt dat hare plagen Gaen boven alle maet, en niet en zijn te dragen, Sy slaet haer teere borst, en vult, in desen noot, De bossen door geschrey, met tranen haeren schoot. Sy kust het doode lijff om haeren geest te laven, En wenst dat eenich mensch haer mede wou begraven, Maer al het drouff ghebaer vermeerdert haer de pijn, Want siet! het nietich vleesch dat wil begraven zijn.
Rosette. Sy kiest een eycken boom, die boven al verheven Het sop van haer geway had inde lucht gedreven, Sy spit met alle macht, en maeckt daer in den dijck Een graf voor haren vrient, een woonplaets voor het lijck. Sy moet, ellendich wijff! met eygen handen delven, Sy vreest het doode riff, maer overwint haer selven, Sy neemptet inden arm, sy stiertet metter hant, Sy kust het noch eenmael, en graeftet in het sant. Vaert wel mijn ander ick, mijn lieff, mijn uytvercoren, Mijn troost, mijn eenich heyl; och waer ick noyt geboren, Och had ick noyt geleeft, och waer ick noyt getrout! Soo waer ick niet alleen in dit verdrietich wout. Wie sal ick tot behulp in desen noot gebruycken? Wie sal mijn open mont, wie sal mijn oogen luycken? Wie sal, wanneer ick sterf, aen my rampsalich wijff Wie sal een weynich stofs my stroyen op het lijff? Wie sal op mijn verscheyd met ongeveynsde tranen My troosten inder noot, en tot gedult vermanen? Wie, als mijn koude tong de spraecke wert belet, Wie sal tot mijnen troost besluyten mijn gebet? Och! niet een eenich mensch: alleen de schorre meeuwen Die sullen om het lijck geduyrich commen schreeuwen, En pijpen haeren sanck; die sullen onder een Hen voeden met het vleesch en springen op het been. Off, als de stuere zee sal hooger commen woelen, Dan sal misschien de stroom my vanden oever spoelen, My drijven in het diep, my jaegen over al, Soo dat ick inde rust geen ruste vinden sal. Ick ben, tot mijn verderff, als balling hier gebleven, Een balling nae de doot, een balling in het leven,
Rosette. Ick ben (dat yeder een acht voor de meeste straf) Ick ben, oock nae de doot, een balling van het graf. Men seyt dat in het wout zijn duysent vreemde dieren, En leeuwen blijster wreet, en ongetemde stieren, En swijnen fel-getant, en Tijgers nimmer-sat, En draecken vol fenijn, en, ick en weet niet wat; Ick hoore van het volck, ick hoore datter hayen Verkeeren in het diep van dese steyle bayen, Een yselijck gespuys, dat oock met eenen beet Gheheele lijven schent, en gansche menschen eet; Och off my dat gheluck noch heden mocht gebeuren Dat my toch eenich beest aen stucken quame scheuren, En slocken in het lijff, al leed' ick groote pijn, Ten minsten dese romp sou dan begraven zijn; O! dat geen teere maecht haer meer en laet bewegen, Ten dienste van het vleesch, een dwase vreucht te plegen, Och! dat geen jonge vrou met onbedachten sin Haer stelle buyten raet, haer snelle totte min, O! dat de soete jeucht haer leere wederhouwen Van sonder vrienden raet op eygen-sin te trouwen, En dat om mijn verdriet; ô! dat de soete jeucht Haer wachte van de lust en schicke tot de deucht. Eylaes! het cleyn vermaeck is inder haest verdwenen, En watter naemaels volcht is leet en drouvich stenen, Soo draeyt het los geval zijn ongestadich wiel, ‘Wat aen het vleesch behaecht, is pijne voor de ziel. Dus gaet de drouve vrou bynaest geheele dagen Nu in het dichte bos, dan aen den oever klagen Maer al haer droeff geklach en doet geen ander vrucht, Als dat een holle rots met poosen weder sucht.
Rosette. Siet daer een eenich mensch in dese woeste kusten! Siet daer, verblinde jeucht, wat uwe domme lusten Verwecken voor gevaer, wat liefdes bitter soet Al vremde slaegen brengt, en drouve steken doet. Rosette nu bedaert, en naerder tot de reden, Verfoeyt haer sotte daet, en offert haer gebeden, Bidt Godt in aller ernst, indien het wesen mach, Dat eenmael noch een mensch mach hooren haer geklach. Ick hebbe mijnen God voor hart en wreet gescholden, Maer neen; my is het quaet, gelijck het dient, vergolden: Of schoon ick eenich ben, en leve sonder vrient, Ick hebbe dese plaech in volle maet verdient. Ick hebb', uyt enckel lust, geselschap aengenomen, En hierom is het leet van Gode my ghekomen; Geselschap was de wensch van mijn verblinde jeucht. Nu ben ick hier alleen, en buyten alle vreucht. Ick hebbe sijn gesicht, dat niet als minne-stralen En liet uyt sijn gemoet in mijn gewrichten dalen, Sien rucken overdwers, sien drayen om end om; Dat was de leste lonck van mijnen bruydegom. De mont, de soete mont, die met een aerdich jocken My voortijts was ghewoon tot lachen uyt te locken, Is my een schrick geweest. ó wat een vreemt geluyt! Hy schooff tot aen het oir, en blies het leven uyt. Het lijff, het klouck gestel, dat met gestreckte leden Quam staech en onvermoeyt tot mijnen dienst getreden, Heeft my het droufste werck ten lesten aengebracht, Dat oyt ellendich mensch voor desen heeft bedacht, Ach! die geboren scheen om mijnen geest te laven, Moest ick ellendich wijff, met eygen hant begraven;
Rosette. Denckt wat een drouve kou my opte leden quam, Als ick in desen arm sijn koude leden nam, Sijn koude leden drouch, sijn koude leden kuste, Sijn koude leden grouf. ach! hy is inde ruste, En wacht op sijnen God. maer ick, eylacen, ick Ben in geduerich leet, en in gestaege schrick. Nu God heeft my ghewont; hy kan my weder heelen, Hy sal my, naer het quaet, het goede mede deelen; Hy leyt tot in het graf, tot aen de bleecke doot; Maer, die op hem betrout, die leyt hy uytter noot. Dus gaet de jonge vrou met onvermoeyde schreden, Geduyrich op den duyn off aen den oever treden, Off vint haer menichmael ontrent een hooghe klip, Op hope datse mocht vernemen eenich schip. Godt heeftet soo bestiert, dat, naer een angstich peylen, Niet verre van de strant twee schepen comen seylen; De fransche lely-schilt, die inde vlaggen staet, Maeckt dat de swacke vrou tot aen het water gaet, Tot in het diepe rent. sy maeckt een seltsaem baken, Nu van haer opper-kleet, nu van een linne-laken; De schippers zijn beweecht; de boot roeyt nae de wal, Daer hoort het fransche volck haer drouvich ongeval. Maetroos, uyt dit verhael, verfoeyt die felle nepen, Ontfangt de swacke vrou, en voert haer aen de schepen; Daer wort haer van het volck van eersten aen geseyt, Hoe dat haer broeder sterf, en waer het lichaem leyt. De vloot doet haeren loop, en door bequame winden Weet in een korten tijt de fransche kust te vinden: Rosette gaet te land, en danckt den goeden God, Woont in haer vaders erff, en op haer broeders slot.
Rosette. Doch, schoon sy naderhant tot eere wert verheven, En datse ruym ghenouch mach inde werelt leven, Des echter niettemin soo is de jonge vrou Niet soo gelijckse was, niet alsse wesen sou: Daer is, 'k en weet niet wat, een ongevoelich wesen, Daer is een domme sucht in haer ghelaet te lesen; Geen lust, geen soete min die haer het herte wint, Sy leeffde sonder lief, en sterref sonder kint. Laet dit een spiegel zijn voor onbedachte sinnen, Die, buyten vrienden raet, haer stellen om te minnen; Men hout dat selden maecht in rechte vreuchde leeft, Die, uyt een luchten sin, haer trou verquackelt heeft. ‘Siet! als sich eenich mensch laet totte lusten drijven, ‘De korte vreucht verdwijnt; haer vuyle smetten blijven; ‘Maer krijchter yemant lof, door sweet en strenge pijn, ‘De moeyte neemt een end', de lof sal eeuwich zijn. Nu weder tot de bruyt. Ontrent de bruyloffs-dagen Soo doet de bruydegom aen zijn gheminde dragen Gesmijde voor den arm, en edel hals-cieraet; Wel naer het out gebruyck, maer dickmael sonder maet. Leert, eer wy vorder gaen, leert eenmael, jonge luyden,Wat leer-stucken by de Bruyt te trecken uyt haer juweelen. Leert al het moye tuych tot goede seden duyden; Daer is niet een juweel, dat u de bruyloft geeft, Dat niet tot uwe leer een soet bedencken heeft.
LAet ons het gantsche kraem eens naerder overmercken,Ende eerst wat te leeren vanden Diamant. Het sal misschien de bruyt ten goede connen stercken; Wel aen, het eerste stuck, het groote bruylof-pant, Dat is meest over al een helle diamant Wat seyt ons dit juweel? het is van outs te lesen, En t'wort oock heden selfs gelooft alsoo te wesen,
Leer-stucken getogen uyt s'Bruyts juweel-koffer. Dat hier noch heete vlam, noch yser hinder doet, En even dat de steen ontlaet in bocken bloet. Het weerde trou-verbont, dat niet en is te breken, Wort metten diamant te rechte vergeleken, Wel aen dan, jonge bruyt, en wie te samen paert, Mijt alle slim bejach en vuylen bocken aert. Indien uw losse jeucht wil elders henen dwalen, Soo laet u sedich ooch in haesten nederdalen Ontrent dit reyn kleynoot, en segt in u ghemoet, Van hier onaerdich slijm, vergiftich bocken bloet; Van hier verkeerde lust, die niet als snoode vlecken Wilt over onse trou en onse siele trecken; Door u wort echte vreucht verandert in verdriet, Van hier onguere sucht, u lucht en dienter niet. Ghy weder, deftich man, besit uw jonge leden In kuysheyt, ware trou, in onbesmette seden, Verpant u gansche min aen uwe bed-genoot, En bint u losse jeucht alleen aen haeren schoot. De rijcke diamant, een prince vande ringen, Het puyck, en hooft-juweel van alle schoone dinghen, Wert inden ouden tijt, en heden by gebracht, Le Diamant, le chef-d'oeuvre de nature entre les pierreries, est symbole de force, de vertu, & Patience. Dinet. au Livr. 1. de Hieroglyph. cap. Diamant. Tot leere van gedult, en rechte manne-kracht. Ghy prince van het huys moet desen steen ghelijcken, Laet daerom alle tijt in uwe seden blijcken (Godt geve watter koomt gheluck of tegenspoet) Een Christelijck gedult, een mannelijck gemoet. Doch soo het bocken bloet, en sijn verhole krachten, Gaet tegens u geloof, en boven u gedachten, 'k En wil om dit geheim niet treden inden strijt, Noch tegen u begrijp, noch voor den ouden tijt.
Dit wort, oock hedensdaechs, gesien aen alle kanten, Dat niet als diamant en schuert de diamanten, En dat noyt dit juweel tot rechte glans en raeckt, Dat niet met dit juweel gelat en is gemaeckt. Hier uyt so
Cookies on Poetry Cove