VVIe leert ons deught beramen? Als d'af-keer van de sondt Die ons haer quaet doet schamen, Als wy den vuylen grondt Van het bedrogh eens kennen, Vervloeckte snoepery Voor die hun hier gewennen In 's wereldts melody.
De wereldt is als den Tiran Abimelech, den Jud. 9. welcken gedoodt hebbende sijn broeders tot 70. mannen in't getal op eenen steen, en vervolgende Obed, seyde Gaal, Obeds sone: Ecce exercitum montibus descendentem, cui ille jocans respondit, umbras montium vides quasi capita hominum, & hoc errore deciperis: Gy siet de schaduwen vande bergen gelyck menschen hoofden, ende met die dolinghe wordt gy bedroghen: dit can-men seggen van alle de wereldtsche ende wellustige menschen, die hun laeten voor-staen dat de ryckdommen, staet en eer, waerachtich zyn, ende nochtans niet anders als schaduwen en phantasyen die ons bedriegen, en waer mede de wereldt als den tweeden Abimelech, ons ghedurich is vervolgende, waer-door sy de menschen doet vallen in sonden. Sulckx dat des wereldts quellingen zyn gelijck steen-rotsen en clippen in de zee, die den mensch als een schip ghedurigh moet voorby seylen. De sonde is als eenen snoeck die in een rivier vernielt alle de cleyn viskens, soo vernielt de doodt sonde oock alle de verdiensten van cleyn deughden in de zielen der menschen. DE wereldt thoont haer eerst seer soet Om te verlocken ons gemoet Tot wellust en begeerlijckheden Daer wy seer lichtelijck in treden, Eylaes! eylaes! 't is haest gedaen, Waer het berouw soo haest vergaen. Ons wulpsheyt en gulsich vermeten Is waen, en 't zyn verboden beten Die ons verwecken tot veel quaet
En doen ons leven in Godts haet. Want die hoort naer des wereldts reden Verettert met veel sond' sijn leden. Wie wenscht te leven in dees pyn? En on-gesien by Godt te zyn. De wereldt is ghelyck de Apocalypse oft Babiloensche hoer, sittende op een roode beest met seven hoofden en thien horenen, vol naemen der blasphemien, in wiens voor-hooft geschreven Apoc. 17. stondt: Mater fornicationum & abominationum. Moeder der oncuysheyt ende afgrysselijckheyt. wesende gecleedt met schoon purpere ende root scharlaecken cleederen, vergult met gout, perlen en diamanten, en hebbende in haer handt eenen vergulden kelck vol lichtveerdicheyt, boosheyt en grouwel, ghelyck een doos van Pandora vol Ovid. lib. 1. quellingh, schelmery en verdriet. Soo is de wereldt verciert met costelijcke cleederen van wellust en vermaeck, hooverdy ende giericheyt, seer op-gheblaesen sittende op de helsche beest van seven hooft sonden, die over al met hun horenen van quaede ghenegentheden trachten te doorsteken ende te niet te brengen, de thien geboden Godts, ende alle deughden die den mensch connen salich maecken, representerende aen ieder een haeren vergulden kelck van listen en laegen om zielen te vangen en die te verdoemen. WAer vindt-men arger quaet in't heele wereldts ryck Als een boos wyf, waer aen de wereldt is gelyck Om haeren fellen aert, want niemandt hier en leeft Oft hy haer temmen can, behalven die een heeft.
Exod. 5.Pharao den grooten Tyran van Egypten, gaf voor antwoordt aen Moyses en Aron dat hy die Heere niet en kende, gedurich vervolgende het Volck van Israel, ende hun aen-doende alle lyden en verdriet. Al die de wereldt dient, bemindt en aen-hanght, is gelyck eenen Pharao, die Godt niet en kent noch en vreest, maer vervolght en versaeckt hem. Daer het nochtans beter is met de wereldt eenen openbaeren crygh te hebben, als daer mede te leven in peys en vrede: Amicus mundi, inimucus Dei, want den vriendt des wereldts is den vyandt van Godt. Daer-om is de wereldt veel beter te versaecken en te vluchten, als sy ons pluym-stryckt, dan te schouwen als sy ons quellende en cruysende vervolght, met verdriet en teghenspoet, haer slaeghen zyn beter als haer omhelsinghe, haer vervolginge is nutter als haer streelinghe, niemandt en can een salich leven lyden die sonder werelts quellingh is, want de vervolginge, lyden en verdriet maecken salich. die de natuer der zee beschryft, seght dat beter is te vluchten den oever en canten der zee als haer baeren die van den windt gedreven worden, want al dat in haer is gaet haest voorby, alle oogeblicken wordt sy verandert. Siet de onghestaedicheydt des wereldts, daer niet op te betrouwen en is, die niet vast oft-seker en gaet, 't is on-mogelijck dat hier iemandt can leven sonder vrees en moyelyckheydt oft buyten peryckel van verdriet, siet de on-ghestaedicheyt, heden vreught morgen droefheyt en lyden, heden ryck morgen arm, siet de veranderinge heden regeertmen en morgen wordt-men gebannen ende ver-stooten, siet de valsheyt des wereldts, heden vriendt morgen vyandt, siet de boosheyt, heden goet morgen quaet, heden sachtmoedich morgen wreet, ende soo voorts, sulckx dat de wereldt niet anders en is als eenen schoonen vergulden en toe-gesloten kelck, vol miserie, lyden en verdriet die sy ons presenteert en toe ryckt, maer wee hem! die desen boosen kelck ontfanght uyt de handen van de Babilonsche hoer des wereldts. En soo wanneer den leser hier door noch niet beroert en beweeght en wordt, soo sal hy maer eens onder-soecken d'experientie oft ervarentheyt van veel oude historien, gheschiedt van het begin des wereldts, hoe dat de Heerlyckheden, Landtschappen, Rycken ende Monarchien, soo van Persen, Meden, Griecken, Roomen, Assyrien, Babylonien en meer andere zyn verandert, wie heeft hun macht benomen en her-stelt? Wie heeft hun groote Dominatien en Regeringen verworpen? Siet de veranderinge, dat groot Assyrisch Ryck is verandert in't Persiaens ghebiedt en in de Griecksche Regeringe, van het Grieckx ghebiedt verandert in het Rooms bevel, ende nu in de macht van Duytslandt, siet de ongestadicheyt, het Oosten wordt in het Westen verkeert, ende het West in het Oost, Alexander in Maximi'iaen, de Keysers van Room in Rudolphen, de Engelsche Coningen in ondersaten, de getroutste Regeereders in verraeders, ghelijck den sant-looper die alle uren ghekeert en om-gedraeyt wordt, daer het bovenste compt beneden, het deel dat vol is wordt ydel, dat ydel is wordt wederom vol, soo wordt allen oogeblicken den tydt verandert, de wereldt is ghestelt in het midden der duysternissen, en die haer bewoonen zyn sonder licht, Positum 4. Esd. 14. est saeculum in tenebris & qui inhabitant in eo sine lumine sunt. Dit wordt eygentlijck verstaen door de blindtheyt des wereldts vol miserie en allende Job. 12. waer-op den H. Job antwoordt Palpabunt quasi in tenebris & non in luce & errare eos faciet quasi ebrios. Sy sullen tasten als in duysternissen ende niet in't licht en hy sal-se doen dolen als droncken lieden. Dit is het droef ellendich leven der sondaren: Nam non nisi palpando in caligine mundi incedunt: Want wy gaen al tastende in de wereldt naer de waerheyt. De wereldt dwinght ons te dolen van het licht des Hemels, door haer aen-ghenaeme wellust, en doet ons vallen in den leeghsten grondt van alle quaet. Qui relinquunt iter rectum &Prov. 2. ambulant per vias tenebrosas, te weten de gene die den rechten wech verlaeten en wandelen door de slimme wegen der duysternissen. Den nacht-dief niet meer en haet als het licht, want soo lang de keers brandt, ende dat hy het huys licht is siende, sal hy geen divery begaen, het dach-licht is sijnen meesten vyandt, ende de duysterheyt des nachts sijnen besten vriendt, om dat den nacht is het mom-aensicht van schaemte en vrees. Soo is de wereldt als eenen dief in den nacht, die ons berooft en besteelt de ziele salicheydt, niet hatende als het sonne-licht van de deught. Aldus hebben hun laten verleyden de ketterse Arianen Macedonius Aérius, ende de Priscilianisten de welcke door hun valsche leeringen, veel duysende zielen hebben doen dolen, ende verliesen het licht der waerheyt. Aldus heeft hem laten verleyden den grouwelijcken ketter by naem Florinus, den welcken leerden dat Godt den autheur van alle quaet was. Aldus heeft hem oock laten verleyden den grooten ketter by naem Tanchelinus, die geleeft heeft ten tyde van den H. Norbertus, Fonateur van d'Orden van Premontreyt, in't jaer 1133. oft daer ontrent. Aldus heeft hem oock laten verleyden anno 1517. Marten Luther, volgens het schryven van Joannes Cochlaeus, den welcken van jonghs af in de Catholycke Religie is op-gevoedt, ende vyfthien jaren langh Monick ende Priester gheweest zynde, ende boven dien gheweest een geleert Doctoor in de H. Godtheydt, binnen Wittenberch in Duytslandt, den welcken hangende de cap op den tuyn, en veel van de oude ketteryen ververschende, heeft sijn eerste fenyn uyt-gestroyt tegen de Aflaeten. ende tegen den Paus die de selve vergunt hadde, ende alsoo door sijnen hooveerdigen duyvel verleyt zynde, en vallende van het een quaet in het ander, begonst eerst te preken teghen de goede wercken, tegen den vryen wille, teghen die vyf heylige Sacramenten, ende teghen de Misse, met meer andere schelmeryen die hy heeft uyt-ghewerckt, tot dat hy van den duyvel is den hals gebroken. Aldus heeft hem laten verleyden den ketter by naem Andries van Karolstad, Thomas Munter, den vader vande Her-doopers, Claes Storck die het doopsel verboden hadde, ende ten lesten Jan Calvinus die geleeft heeft anno 1540. oock te voren Priester en Canonick gheweest zynde, leerende dat-men de ontfanghen gratie noot meer en cost verliesen, den grouwel van de predestinatie ende verworpinge, den welcken in sijn doodt wanhopte van sijn salicheyt, heeft den dagh vervloeckt dat hy ghestudeert hadde, en is eyndelijck van de wormen op-geten, sijn naer-volgers zyn geweest in Engelandt: de Puriteynen in Vranckryck, de Hugenoten in Bohemen, de Picarditen, in Hollandt de Geusen, in Duytsland de Sacramentaristen ende Armenianen &c. ende meer andere sijn naer-volgers hebben hun laten verleyden van het licht der wetenschap in de duysterheyt der waentrouwicheyt. Aldus heeft hem oock laten verleyden den geleerden Doctoor Raymondus van Parys, den welcken met opinie Surius in vita 6. Oct. van heylicheyt gestorven zynde, in't midden van de Kerck ten aen-sien van veele menschen op-rees uyt sijn doodts-baer en tot dry reysen riep: Accusatus, judicatus & condemnatus sum, Ick ben beschudlicht, gheoordeelt en verdoemt, Sine Dei nomine nihil est in homine, Sonder den Naem Godts, dat is het geloof, en is den mensch in sijn selven niet als een doode aerde. Ons leven en is maer droom, daer wy in slaepen, en slaepende niet anders en sien, als valsche beelden, ydel glorie, staet-giericheyt en wellust, maer als de doodt ons wacker maeckt en ons ooghen open-doet, dan sien wy eerst de waerheyt van bedrogh, dan gelooven wy eerst dat de wereldt niet en is als bedriegelyckheydt, al het gene wy al droomende meynen te wesen genucht, plaisier en blyschap, dat bevinden wy op't eynde van desen droom te wesen eenen hert-cnagenden druck en bangicheyt. Dan. 2. Nabuchodonosor. als hy ghedroomt hadde met groote verbaestheyt des herten, dat hy sagh een groote vervaerlijcke statue oft beeldt, met een gouden hooft, die borst ende armen van silver, den buyck ende dyen van metael, de beenen van yser, ende de voeten d'éen helft van yser ende d'ander helft van gebacken aerde, was verwondert, siende dat dit maer droom en hadde gheweest, als hy wacker wierdt. Soodanich droomen alle menichen die ghenegen zyn tot wereldtsche saecken, den ryckdom die u de wereldt geeft, en is maer droom, al het gene dat men meynt te besitten en is maer ydelheyt. Des wereldts droom is vals en bedriegelyck, Dormierunt somnum suum & nihi. invenerunt omnes viri divitiarum Psal. 15. in manibus suis. Sy hebben haren slaep geslaepen, ende alle die mannen der ryckdommen en hebben niet ghevonden in haere handen. Eenen rycken mensch hem betrouwende op sijn ryckdommen en goederen, is dwaes en sot, want het hooft van goudt is ryckdom ende goet, d'welck Godt aen den mensch geeft, de borst en de armen van silver, contentement en wysheyt, de beenen van metael en yser, sterckheydt, en de voeten van aerde; de kennisse, de welcke soo sy ontbreckt en door de hooverdy wordt verlaeten, het heel lichaem doet vallen en vergaen. Want den rycken die sy selven niet en kent leeft geen oprecht en seker leven. Den mensch die alle de wellusten des wereldts can ghenieten, en is vol welde en ghesontheyt, en noyt eens peysende dat hy is van aerde, stof en slyck, ende dat alle de ryckdommen van aerde voort-comen, en vande aerde worden gedragen, is arger als doot en sonder leven, want die soo leeft en heeft geen leven, als eenen Sisara die van Judic. 4. Jahel in sijnen slaep met eenen span-nagel des tents door het hooft tegen d'aerde gheslaegen werdt, naer dat sy hem melck gegeven hadde om den dorst te laeven. Aldus leven ende sterven de wereldts gesinde menschen, die sonder de vreese Godts oft hun eygen selven te kennen, genoten Judith 13. hebben alle wellust, gelyck een Holofernes Holofernes Princeps militiae Assiriorum sed lascivis voluptatibus immersus, ut qui maximè á crapula excitatus animam ad tartara devolutam ut & cervices a Judith in Bethuliensi obsidio precisas sentit. die van Judith in sijnen droncken slaep 't hooft wert af-gesneden. En meer andere exempelen, die ick om cortheyt wil verswygh. Sigismundus den sone van Basilius Coninck van Polen, van seer wreeden ende on-getemden aert, werdt in eenen toren op-gevoedt, uyt het gesicht van alle menschen in stille eenicheyt, om al-daer door sijnen Voester-heer met alle behendicheyt ende stilligheyt in het gheberght ghetempt en ont-went te worden van sijne in-geboren quaede ghenegentheyt, eenighe jaeren daer nae, den voorseyden Coninck Basilius oudt gheworden zynde, ende beweeght om sijnen voorseyden sone te verlossen uyt den voor-ghenoemden thoren en eenicheyt der bergen, die hem besloten hadden, en alwaer hy hem meynden laten te sterven, heeft een middel gevonden om sijnen sone in't Ryck te stellen ende als Coninck te doen croonen, op hope dat sijn boose genegenheyt, door het uyt-wysen der sterren oft planeten, nu soude over-wonnen wesen, maer hem noch niet wel betrouwende, vondt geraedtsaem sijnen sone door eenen vremden dranck te doen vallen in eenen vasten ende swaeren slaep, en alsoo slaepende, on-wetens in het hof te doen brenghen, gelyck 't geschiedt is, Alwaer hy daer naer ont-waeckt zynde en kennisse hebbende van sijn macht, begonst de selve soo on-redelyck te gebruycken, en in furie uyt te bersten, dat de Hovelingen (hem trachtende te dienen en alle eerbiedinge te bewysen) moesten den vlucht nemen, ende hun leven versekeren, waer door Basilius sich ghedwongen vondt hem weder-om op ghelycke manier naer sijnen thoren te beschicken, en al-daer te laeten sterven. Daer naer met den Raedt van het Hoff geresolveert zynde, eenen vremden Coninck in sijn plaets te stellen, is het ghebeurt datter opghestaen is eenen grooten op-roer onder de gemeynte, ende des Ryckx onder-saeten, verstaen hebbende dat Sigismundus (aen wie van rechts wegen het Ryck toe quam) noch in't leven was, in sulcker voegen dat Basilius genootsaeckt was, tegen sijn gemeynte een in-landtsche oorloogh te voeren, ende de wapens in de hand te nemen, doch selfs over-wonnen zynde, werdt even wel van sijnen voor-seyden Sone (die nu door de voor-gaende gheschiedenissen, tot kennisse van sijn redelycke plicht gecomen was) met alle liefde ende gunst ont-haelt, en is Coninck ghecroont, en heeft wyselijck gheregeert tot het eynde van sijn leven: WAt is dit leven meer als droom? D'een vindter vreugt in, d'ander schroom; D'een heeft veel ryckdom, d'ander niet Als armoed' quellingh en verdriet D'een wordt verstooten en veracht, Den and'ren leeft in weld' en pracht,
Soo gaet het met de menschen al Die 't hooghste climt comt eerst tot val. D'ervaerentheyt van't quaet ons leert Hoe licht dat al ons doen verkeert, Hoe licht dat ons begeerlyckheyt Tot staet-sucht, wellust, ydelheyt, De menschen brenght in swaeren noodt En soo besueren wy de doodt. Die ons verstandt op't lest verlicht, En opent eens ons blindt gesicht. Wy droomen dat wy Heeren zyn, En wat wy droomen 't is maer schyn, Wy droomen dat al 's wereldts lust In't mid-punt van ons herte rust, En soo m'ons wacker maken comt Wy staen als-dan gelijck verstomt Dan wyckt-men van dit voor-spoock af, En wenschen liever 't doncker graf, Als 's wereldts goedt, wanneer te laet Geen sucht oft naer-berou en baet. Als 't stervens ur' verschenen is, En 't leven half verdwenen is: Dus is't maer dwaesheyt dat-men tracht Naer Ryckdom die de ziel vercracht, Wat helpt den Ryckdom aen een man? Die 't selve niet regeren can, Den Rycken sterft licht een quay doodt, Den armen sterven leert door noodt, Den noodt is wet-steen van't verstandt Die af can weren vele schandt. Den toet-steen van sijn besten vriendt, Waer by den noodt ons 't beste diendt.
In den jaere 1647 was binnen Napels een jongh ghesel, by naem Thomaso Anello d'Amalsi, oft soo-men hem noemt Mas Aniello, wesende eenen visscher van cleyn conditie, doch groot van moet en cloeck van leven, den welcken op den tydt van negen vol-comen daegen, te weten van den 7. tot den 16. Julii, sulcken op-roerende on-eenicheydt, tusschen de borgerye oft gemeynte ende de Over-hoofden vande voor-seyde Stadt, hadde verweckt en op doen rysen, om de over-lasten van acchynsen, imposten en subsidien (by sware schattingen opghestelt ende verpacht zynde) te dempen ende te redden, dat hy als Oppersten Bevel-hebber ende eenigen aen-leyder van het volck, onder sijn gebiedt ende gehoorsaemheyt creegh over de vyf hondert duysent zielen, die hem soo getrouw en gedienstich waeren, dat hy met eenen vinger-wenck op den mondt, twee hondert duysent gewaepende mannen (staende op de voor-pleyn van het Casteel des Onder-conincx) dede stil swyghen: Ick laet den Leser eens bemercken, wat seldsaem voor-beeld in materie van gehoorsaemheyt hier uyt can ghetrocken worden, voor de gene die alle teeckenen van gehoorsaemheydt aen hun Oversten schuldich zyn. 't Is te weten dat Thomas Aniello d'Amalsi was eenen persoon van grooten geest en verstandt, maer van het slechste schuym van volck voorts gecomen, ende eenen armen visscher in sijn ampt, hadde nochtans soo veel vermogen en geweldt, dat hy sich selven binnen den tydt van vier daeghen Heer ende meester maecktevan meer als vyf hondert duysent zielen, ende met dese groote macht van volck, den Onder-Coninck, met de Hertoghen, Princen en Cardinaelen van het heel Ryck van Napels dede beven, en hem selfs als Coninck en Opperhooft ghehoorsaemen en vreesen, her-stellende alle de Wetten en Placcaerten van over-lastinghen, doende niet alleen veel Huysen, Cloosters en Palleysen berooven en spolieren van de goederen die daer in gevlucht waeren, maer de selve goeden van aen-sien en groote weerde, publiecquelyck vetbranden en tot asschen brengen, jae door sijn bevel, veel Heeren en andere volckeren hals rechten, op-hanghen, geesselen en schavotteren. Zynde soo verblindt door sijn hooveerdighe begeerten, datse hem selfs benaemen het genoeghen van sijn sinnen, en hem geensints lieten mercken het gevaer het gene de hoogheyt van sijn op-geblaesen voornemen hem dreyghde, brekende op het lest den teughel van de reden, vol beclaegelycke on-gestuymicheyt en rasernye, werdt ten lesten door eenen on-verwachten scheut den neck ghebroken, en geworpen in een modderigge en vuyl stinckende reole, en daer-naer als eenen Hertogh oft Prins met den grootsten staet des wereldts, loffelyck begraeven. Eusebius beschryft, dat in sulcker voegen den Keyser Domininianus in sijn leven van dusdaenighe goddeloose raserny ghedreven zynde, verviel in soo groote dwaesheyt dat hy van sijn Raedts-heeren en 't Hofs Edeldom, met buyghen en aenbidden, als eenen Godt wilde geacht worden,die ten lesten allendichlijck in sijn hoererye, traegheyt, trotsheyt en wreetheyt gestorven is. Den Hollandtschen Poët en vermaert Schryver Joos van Vandel heeft op den voor-seyden Mas Aniello uyt de pen laten vloyen een seer aerdich en sin-ryck rym-schrift luydende Aldus.
Cookies on Poetry Cove