Den sedighen toet-steen

Dat de dertele, groen en jonghe Welde door sotte Liefde bedorven en noyt ondersteunt met de leeringh van goede vermaningen brenght quaede vruchten voorts. Soo als de Fabel van Ovidius ons leert: Apollo sijnen boogh niet altijt houd' ghespannen, Soo dient te weten: die met kinderen verkeert Dat men t'quaet leven daer niet seffens uyt moet bannen Met al te strenghe straff maer door een soet ontsach Van goed' vermaeningh, en hun niet en laet bederven Door sotte liefde daer de jonckheydt al den dach In meerder quaet veraerd' om in het quaet te sterven. Lucius Apullaeus sijn huyt met toover salf besmeurt hebbende wert herschept in eenen Esel, ende van een jeghelijck als eenen Esel veracht geslaeghen en verstooten, want de neus-wijse girigheyt had hem bedroghen, al was hy in sijn menschelijck leven een cloeck Philosooph gheboren inde stadt Madaure in Africa van eerelijcke ouders ende vrome afcomst onder de regeringhe van den Keyser Hadriani, en heeft binnen Cartago gheoefent veel loffelijcke consten in't beschrijven van schoone wercken, en nu eenen Esel sijnde, viel in groote slavernij om een jeder te dienen met den grootsten arbeyt des werelts, tot dat hy door hulp vande Goddinne Ceres: (vande selve crijgende eenen roosen-crans, herschept wert in sijn vorighe menschelijcke natuer. Soo de Schrijvers willen waer maecken oft voor versieringh doen gelooven. Hier uyt canmen speuren dat dit waerachtige ken-teeckenen sijn wat straffe de sondaers onderstaen moeten die al te wulps, te onvoorsichtich en te wellustich willen leven, en worden dan becleedt met eenen Esels rock, en verliesende hun menschelijcke natuer der reden, missen de gratie en den seghen Godts door de mismaecktheyt der sonde, want eenen sondaer is als een beest, gaende overladen als eenen Esel met het pack der sonden, sonder rust oft vrijheydt en moet onderstaen veel straf van verachtinghe, en is vyand' van Godt en van sijn eyghen selven, jae sonder leven, want eenen sondaer is argher als doodt soo langh hy inde sonden blijft ligghen en door berou niet op en staet, dolende inden wegh der miserien tot dat hy den roscam van penitentie ghebruyckt en crijght den Roosen crans van gratie, en alsoo wort hy van een beest herschept in een oprechten mensch, dienende voor een leffe datmen noyt al te nieusgirich en mach sijn, en de gaeven Godts wel moet ghebruycken, den arbeyt en een deughtsaem oefeninge noyt laten verslappen, noch verliesen door de traghe ledicheyt want van de ledicheyt noyt jet goets en compt. Ghelijck eenen boogh die ghespannen blijft staen sonder te ghebruycken sal in sijn selven verargen en altijt ontspannen blijvende en geen oeffeningh mede ghedaen en wort bederven. En wort de deught daer van noyt ghekent oft hy goet oft quaet is, en ghelijck eenen mensch door Godts oeffeninghen die hy uytwerckt altijt ghekent can worden. Ghelijckmen seyt, Acta virum probant, de wercken geven getuygenis, soo wort oock eenen bogh in't gebuyck gekent, en met spannen en ontspannen den ghebruycker in sijn oeffeningh der const, soo ist noodigh dat de jonckheyt in haer dertele Welde om niet te bederven, als eenen bogh ghespannen, en ontspannen wort, te verstaen in haer manieren niet al te strengh maer sachtelijck ghehanteert, onderwesen ende gheleert, soo wort sy nae de handt ghestelt en altijdt te blijven ghelijck eenen boogh de welcke gebruyckt wort, waer in alsdan een langhsaeme deughtsaemheydt te vinden is, als de selve met voorsichtigheydt, goede kennisse en langhsaeme oeffeninghe daer in gheplant wordt want cortwijlighe wercken en sijn niet duersaem en daerom is oock eenen rijpen, langhsaemen wel overdachten reat beter als die al te haestich wort uyt ghewerckt, want haestighe raetslaeghen sijn onseker, en gaen noyt soo vast als die langhsaem voorts comen en alles eerst wel bepeyst is eer de uyt werckinghe volght, daerom mach ich segghen.

Neemt rijpen raet in al u saecken Ghy sult die by naer seker maecken. Als Zauxis eens berispt wet dat hy al te langhsaem was in schilderen en vol trecken van sijn mael-kunst, gaf een leersaeme en sinrijcke Antwoord' bekennende daer by een wel ghegronde reden: te weten: dat het oock was voor langen tijdt het ghene hy voor hebbende, uytwerckte, om dat de mael-kunst wesende gelijck in olie geconfijt, heel eeuwen verslijten can en altijdt duersaem blijft sonder te bederven, als sy wel bewaert wort, waer mede te kennen wort gegeven: dat de grootste ende treffelijckste saecken oock groote en langhsaeme voor bereydinghe noodich hebben, want alle dinghen die uytmuntende, schoon en prijs-baer sijn comen laet voorts en worden met langhsaeme vermeerderinghe tot hun volmaeckheydt ghebrocht. Dit soumen connen segghen vanden mensch, die deughtsaem levende gheen moyt oft arbeyd' en vreest van quellingh, teghenspoet, druck oft lijden op dese aerde ghewillichlijck te verdraghen en verduldich uyt te staen, om den Hemel die soo schoon onverganckelijck en eeuwich duert, naer veel lijden te besitten, die sonder quellingh, lijden en verdriet niet te crijghen, noch soo haest alsmen wenscht niet te becomen en is, maer met langhsaeme deughtsaemheydt en jevirighe volherdinghe altijdt in de vreese Godts levende en stervende, voor eeuwigh te winnen.

Alle haestighe dinghen en sijn noyt goet en worden vanden wijsen man veracht, om dat de haestigheyt vyand' is van de voorsichtigheyt, en de voorsichtigheyt stief-moeder van de rechtveerdigheyt, want die haestichlijck en onbedachtelijck ghewichtighe saecken aen vanght, en sonder van te vooren te overlegghen al te haestigh pooght uyt te voeren, is weerdich ghestraft te worden, om soodanighe stouticheyt en onvoorsichticheyt. Quintilianus seyt (hier op passende, seer gheleerdelijck: dat de verstanden) die vroegh rijp sijn selden vruchten draeghen, alsoo sietmen dat de lente bloemen haest voorts comen en haest vergaen, maer noch meer die haestigh raet-slaeghen want die worden ten bederve der gene diese voorstellen, in't baeren wanschape misdrachten oft monsters voor alle oordeelders, daerom is de voorsichtigheydt den wegh-wijser om niet te dolen van den wegh der wijsheyt en kennisse der wetenschap die bestaen in een langhsaem oeffeninghe der deughden om de wijsheyt te becomen, en te leven naer de reghels der volmaecktheyt. Leerende: Datmen noyt quaedt en mach toelaeten sonder te berispen, noch goedt sonder loon. Noyt recht te weygeren aen die't versoeckt noch bermherticheyt aen die de selve verdient, en noyt oordeelen sonder kennisse, noyt onbedacht te sijn in voorspoet noch wantrouwich in teghenspoet, noyt quaet te doen uyt boosheyt, noyt vreck te sijn door giricheyt, noyt achterclappers ghelooven maer die te bestrijden, gheen gheoor te geven aen de pluymstrijckers, eyndelijck oock altijdt te trachten om van den goeden bemint en vanden quaden ghevreest te worden. Die dese lessen wel in sijn ghemoet druckt, naer volght onderhout ende doet onderhouden, die en sal selfs niet alleen volmaeckt wesen, maer volmaeckt maecken die hy de selve lesssen doet achter-volghen. En alsoo schietende naer den doel der volmaecktheyt met den boogh van sijn verstant becomen de euwighe glorie voor den loon van sijnen arbeydt, waer mede in't volghende Sinnebeldt wort aenghewesen op wat maniere de kinderen als eenen boogh moeten gespannen en ontspannen worden, om door hun dertele en al te losse Welde niet te bederven, maer in volghende een goede onderwijsinge, connen volmaeckt worden, en volmaeckt blijvende noot en sullen bederven, maer in goede oeffeningh oft deughdelijck ghebruyck en altijt ghepresen ghe-eert en gheacht worden, ghelijck eenen goeden boogh die wel ghebruyckt wort weert te prijsen is.