Tvvede uytkomen.
Gebiedende Mensch. REeden, die met bescheyt vernieut der Menschen krachten, Berecht mijn, hoe'ck mijn Ampt genoechsaem sal betrachten; Ick onderwerp mijn u, en u gezonde leer. Reeden. De wyze Plato, van die van Cyrenen seer Ootmoedelijck versocht, om sijn geschreven wetten Haer na te laten, om dat dies min sou verpletten
Haer bloeyende gemeent, weygerde 'tselfd' stantvastich, Seggende, 'twas voor hen so ondoenlick als lastich, In so weligen staet de selfde t'onderhouwen. Heeft hem dit tot onschult verstreckt, onschuldich trouwen Ben ick, op u versoeck voorder behulp te doen. Gebiedende Mensch. Ick bid en prang u niet. Maer waer dwingt u de schoen, Dat ghy zo spits en koen, mijn die u smeeckt, of slaet? Reeden. Noch d'hoge Hemel, noch de diepe Hel, omvaet yets, dat so dertel zy, zo wreet, zo ongetemt, Als d'onbeschade mensch, die noyt en is beklemt Vant herde ongeval. Hoe soud' ick u dan raden? Gebiedende Mensch. Is u mijn welvaert leet? Kunt ghy u niet versaden Mits ick wel werdt gespijst? so wert Reden onreen. Reeden. Ghy meent uyt misverstant ick tree u op u teen, En ben jaloers van u hooch gedachste gebiet; 'kMin u nochtans om u self; wed'rom min ick u niet Om d'angenomen staet; uyt vrees, ghy sijt t'eersuchtich. En is daer yet wat aen, noch raet, noch lessen tuchtich Versetten u gemoet, dus laet ons vrunden scheyen. Gebiedende Mensch. Verandert Vrouw u zin, ick wil my laten leyen, En luysteren na 'tgeen u rype mont ontsnoert. Reeden. Of ick ben noyt, of ick ben met mijn wil geloert, So ghy mijn voortaen hoont aen u beklijft het schennis. Gebiedende Mensch. Mijn woorden en mijn hert verdragen; stort u kennis In mijn leersiecke Ziel. Waant niet dat ick het rijck, Om dat ghy mijn tot nut van't selfd' raet geeft, bezwijck, Die't best weet, haecht mijn meest. Mijn macht schiet niet te kort Aen u welwetenheyt. Wort sy daer me begort, 'tIs een Parl aen haer Croon; 'tgeeft haer hoop van verhogen. Reeden. So haer een liny eerst recht, en vast moet vertogen, Op dat het recht en vast zy datmen daer op bouwt; Even zo moet elck een die hem aen 'tgebiet houdt, Eerst hem zelf, dan met hem d'Onderdanen besnoeyen. Die veel struyckelt of valt, kan hem qualijck bemoeyen In wat manier hy best een ander op sal heffen. Die ongeregelt is, kan zwaerlijck regel treffen. Hy heerst niet wel, die noyt voor heen was overheert. Sot is 'tgevoelen, waer by schaed'lijck wert geleert,
Volle vryheyt in't rijck het hoochste goet te wesen. Onder den Persiaen wast al slaaf, en vol vresen, Wtgesondert sijn Vrouw. Doch haer Heer was hy meest. Gebiedende Mensch. Wie hiet den Keyser? Wie den Coninck onbedeest? Wie d'onbedwongen Prins? Wie and're vrye Staten? Reeden. De Wet die Coninck is van alle Potentaten. Daer't mensch'lijck onder buycht, daer 'tHemels om verlust, Niet die in hout en steen of schreve boecken rust, Maer de levende Reen in sijn selfs hert woonachtich. Der Persen Coninck groot, wiens ick corts was gedachtich, Had onder 'trijck getal van al sijn Camerlingen eender, daer toe alleen zonder sorch van meer dingen, Dat hy smorgens tot hem intreden sou, en seggen: Coninck rijst op, 'tis geen tijt om langer te leggen, Benaersticht al dat u Oromasdes beval. Die wel geleert en wijs is, volcht staech dit geschal, Van binnen heeft hy, dat hem roert vermaent en wreckt. Der Goden dienaer is de Min, zo ons ontdeckt Polemo, tot opsicht der jonge luy gestelt. Met nader waerheyt wert van de Princen vertelt Dat sy Godts dienaers zijn, om 'smenschen heyl te hoeden. Dat is, gelijck hy haer toewerpt veel goede goeden. Sy die deelen ten deel; ten deele wel bewaren. Siet ghy hoe d'ijle lucht het aertrijck comt benaren, Met sijn bloet-laeuwen aem dryvend' daer over heen? 'tsaet heeft sijn begin wel van hem, gelijck ick meen: Maer d'aarde broet het en koestert het in haer schoot. Door regen wert het een, 'tander door winden groot; De wermt der sterren en des maens vermeert het ander. Maer 'tis de schoone Son die't verciert met malcander, En bekleet met de glans die ijders oock toelacht. Nochtans van al dit goet niemant yet goets verwacht, Zonder rechtvordering, zonder wet, zonder Prins. Gebiedende Mensch. Is dan 'teenich gebiet het best? Reeden. 'kSeg dat geensins: In Princen naem verstae'ck d'hoofden die hier wet houwen. Niet meer op d'ander vraech. 'tEynd' van de wet is trouwen. Rechtveerdigheyt. De weet der Princen, doen, en werck. De Prins, een beelt Godts, die't al stiert na sijn oogmerck. Shidias is by hem onnodich om versieren. Polijctetus wiens kunst d'oude steenhouwers vieren Heeft hy niet van bederf. Myron is hem onnut.
Hy maeckt hem Godt gelijck door de deucht, die hem stut: Door haer toedoen werckt hy dat God lieft, en de menschen, So Godt int Firmament niet schoonder wilde wenschen. Als Son en Maen, om sijn licht door haer uyt te drucken. Eenen heeft hy gewilt dat sijn beeld sou gelucken Int bywesen des Prins den Rijcken, Landen, Steden. Godt gelijck leert hy recht, en doet recht hier beneden. Met rijp verstant begaeft, en met reden verlicht, Die heel na 'tGodlijck smaeckt. Sijn Schepter blijft gesticht. Sijn croon beklijft. Sijn troon vermeert door dit inblasen. Men hoort hem met Juppijn niet van sijn donder rasen, Onbebloet is sijn zwaert, alst wel is by 'tgewelt. Hy trotst niet op sijn macht. Sijn blixem niemant velt. Van geen drietande vorck weet hy, na d'ijle fabel. Waer me de som eertijts geschildert wel en abel, Haer zotheyt onbedacht onderworpen de nijt Van grimmich volck, die't seer lichtvaerdich seggen spijt, Terwijl sy tot geen tijt raken tot haer vermeten. Godt vergrimt op haer die donder noch blixem weten, En dreygen als door dien; doordien, al warent Goden: Maer die om deuchts gewin in deucht oyt tot hem vloden, Op hoop van hem, die't waer goet is, int goet t'afbeelden; In haer arbeyt verlust hy. Dies hy haer medeelde Oyt d'ongeraeckte deughd, Godlijck in daad en schijn. De Sonne loop, het vier, het licht by haer niet zijn, D'onsichtbaer ondergang en opcomen der Sterren, Ja self de eewicheyt zijn van haer wezen verre: Want in verzekerheyt God is om geen eeuw salich, Maer om de heerlijckheyt der deuchden die neerdadich, Van dees' Fonteyn, den mensch heel schoon, half Godtlijck maken. Alexandrum van wien al de werelts hoecken kaecken, Als Anaxarchus quam troosten om Cliti doodt; Weet ghy niet (vraechd' hy) Heer dat omtrent Jovis schoot, Rusten 'tbillick en recht? datmen zonder verkleenen Dies wat een Koninck doet billick en recht sou meenen? Dat ick nochtans niet prijs: 'tis oock quaet het leetwesen, Van zo reuck'losen feyt, sulcker wijs te genezen. Maer soo't geoorloft is yets wat hier na te gissen, Men zal 'tbillick en 'trecht omtrent sijn setel missen, Hem vinden d'outst' te zijn en volmaeckst' aller wetten. De outheyt heeft dit by geschriften willen setten, Om te tonen dat als rechtvaerdigheyt wech vliet, Zelf Juppiter noch Godt, noch Heer is van't gebiet. Sy is, en sy blijft maecht met ongekreuckte leden. De waerheyt omhelst haer met haer eerlijcke zeden. De hooch achtbare naem der Princen is uyt haer.
Hierom verdienen sy ter werldt en openbaer D'eerbieding aldermeest, die alderminste vresen. Nochtans wil ick dat hy int hert, zinnen, en peesen, Bevreest zy voor het quaet, dat hy meer doet als lijt. Dat is d'oorsaeck van dit. Dees' vrees is met profijt. Dees' vrees is niet oneel; niet bloot: niet ongeacht. Voecht het een Herder wel dat hy om sijn Vee wacht? Met trouwe angst de comst des Wolfs droef en bloetdorstich, Worden d'honden verbaest? blaffen sy heel luyt-borstich? Jancken sy binnent Hof, wanneer het wilt wijtluchtich Haer scherpe reuck bewayt? meer om het schaep eersuchtich, Dat haer bevolen is, als onrhaer zelf sorchvuldich? De Ghebiedende mensch is ongelijck meer schuldich Toe te zien dat geen quaet sijn slechte volck verrast. Als die van Theben haer eertijts hadden verbrast Op een vierdach, so heeft Epaminondas moedich De wapens en de wal bewaert, seggende goedich, Dat hy nochteren was, en waackten daerom trouw, Dat ijder burger vol drincken en slapen souw. En Cato' als hy 'tvolck datter noch overschoot, Tutica na de slach, aen den oever ontboot, Heeft hy haer scheep geleyt, goe reys gewenscht; daer tegen Met een snyend' geweer hem-zelven voort door-regen. Clearchus deed' noyt so. Aristomenes niet: Want cruypend' in een kist, sliep hy, gelijck int riet De vuylhuydige slang. Dees' lach in geyle min Op een hangende duer by sijn murwe vriendin In een slaepkamer hooch; De deur was voor't opbreken, (O Ridderlijcke sorch!) met de bedt-blanck besteken, De moeder van sijn Lief nam savonts wech de leer, Nae't opklimmen, en brocht die selfde smorgens weer. Waer dunckt u is hy wel wiens bedt sijn kercker is? De vroomhertige Prins vreest voor sijn volck gewis; D'ongebonden Tyran vreest al sijn Onderdanen. So veel sijn macht toeneemt wassen sijn vrees en wanen; Hoe'y over meer luy heerst, hoe'y meerder luyden vreest, Maer gelijck die Godtheyt, door d'Hemels tekens meest, Den vernuftigen mensch als in een spiegel blijckt: Even ist hier beneen; want Justicy verrijckt Met wijsheyts gouwe strael, bralt als Godes voorbeeldt. Gebiedende Mensch. Maer hoe koom' ick tot haer? Reeden. Door lust die liefde teelt, Tot de salige school der Philisoophsche leer. Hy maeckt u die ghy hoort te wesen, ende weer
Die ghy niet hoort te zijn laet sy u nimmer werden. Alexander hoe groot hy was, kon niet volherden In haer spoor, schijn-liefd' droech hy, en liefde haer niet. Diogenes verstant beweegden hem wel yet. Diogenes wou hy wel wesen met de lippen; Jaloers van't heerschappy, kon hy dat niet ontslippen. Hy sach wel op sijn vat, sijn tabbert, en sijn tas; Hy sach niet op het geen dat sijn beletsel was. Onder al sijn Heyrkracht was nochtans nimmer dees Gerust, als d'ander in sijn armoe na ick lees. Was reen in hem geweest, recht alsmen haer beschryven, Hy mocht die hy niet was worden, die hy was blyven: Worden int ruym gemoet, blyven int blindt geluck. Maer dat ick dit voor u so volmondich uytdruck Schiet u tot dienst, en om 'thooch ampt dat ghy bewaert, Kleyn is het ongeval dat een gemeen sot baert, En als een droom, die te doo'n dreycht sonder beseeren. Boosheyt by macht vermengt, kan gans doottelijck deeren. Raserny van gemoet verwint alle gewelt. Van Dionisió wort met waerheyt vertelt, Dat hy opt aldermeest heerschten na sijn vermoen, Wanneer hy haestich dee al dat hy wilde doen. Maer hachlijck ist dat een door sijn qua wil bekoort, Die macht van als te doen heeft, doet dat niet behoort. Want gelijck met het woort is 'tontuchtige werck, Van d'onbesnoerde macht 'tquaed vlug gemaeckt, en sterck, Verkeert dat het hert denckt, in onverwachte daden. So comt uyt gramschap moort. So wert de min verraden door't oncuys overspel. So maeckt gierigheyt arm, Als d'oude Eygenaer uyt sijn besitten warm Geschopt wert. Tsamen zijn d'eens woort, d'anders bederf; 'tVermoen isser nau, of die straf gaet uyt de kerf, 'tSy dat die wert beticht, te recht, of t'onrecht lijt So na de donder den blixem de lucht uyt smijt, So 'tbloet volcht na de wond, en daer voor wert gezien; Min of meer plach vonnis het bewijs te voor-vlien, En het onsachte zwaert voor het beken te doden. Omhelst my dan ô mensch gesproten uyt den goden, Die 'troer ben van u schip. Die u schey van de beeste. Die de werelt onderhou. Die de minste en meeste Met een zacht breydel toom, en zonder teugel ley: Dat ick u int gemeen hier van't gemeen versprey, Ontfangt met danckbaerheyt, Laet dat in u versterven, Alst zaet int aertrijck doet: om daer uyt te verwerven Door lang ervarentheyt, en letterlijck onthiet, Overvloedige vrucht, die ghy nu hoopt, naziet.
Cookies on Poetry Cove